01Önce bir iddia: makineler işi azaltmadı, çıtayı yükseltti
1983’te bir teknoloji tarihçisi, ev aletlerinin yüz yıllık hikâyesini inceledi ve rahatsız edici bir sonuca vardı: ev işine harcanan toplam süre, makineler çoğaldıkça beklendiği kadar azalmamıştı. İki şey olmuştu. Birincisi, eskiden erkeklerin ve çocukların payına düşen işler (odun kırmak, su taşımak, halı çırpmak) ortadan kalkmış, geriye kalan işlerin tamamı tek bir kişide, evin kadınında toplanmıştı. İkincisi, temizlik ölçüsü yükselmişti: yıkamak kolaylaşınca daha sık yıkanır oldu.
Bu yazıdaki eşyaları okurken bu iddiayı akılda tutmak gerekir. Her biri gerçek bir yükü kaldırdı. Her biri aynı zamanda “temiz ev”in ne demek olduğunu yeniden tanımladı. Ve her biri evin planında bir iz bıraktı: bir çamaşırlık, bir demir askı, bir balkon.
02Süpürmek: çalı süpürgesinden gırgıra
Çalı süpürgesi. Süpürge otunun kurutulup bağlanmasıyla yapılır; sapı kısadır, eğilerek kullanılır. Kısa sapın bir nedeni vardır: tozu savurmadan, yere yakın ve kısa hareketlerle toplamak. Halının ve kilimin üstündeki kırıntıyı almak için bugün de birçok evde durur. Bedeli beldir.
Halı tokacı. Hasırdan örülmüş, kulplu bir yaprak. Halı balkon demirine ya da bahçedeki ipe asılır ve dövülür; toz bulut hâlinde çıkar. Bu yüzden iş dışarıda yapılır ve mevsimi vardır: bahar temizliği. Halıların sökülüp balkona taşınması, mobilyanın çekilmesi, camların silinmesi bütün aileyi ve çoğu zaman komşuyu işe katan bir olaydır. Yazın yün halı kaldırılır, yerine kilim ya da hasır serilirdi; ev mevsime göre giyinip soyunurdu.
Gırgır. Elektriksiz çalışan bir süpürge düşünün. 1876’da Amerika’da patenti alınan bu alet, alçak bir kutunun içine yerleştirilmiş döner bir fırçadan ibarettir. Kutuyu ittiğinizde tekerlekler döner, tekerlekler fırçayı çevirir, fırça kırıntıyı halıdan kaldırıp iki yandaki küçük hazneye atar. Türkçedeki adı çıkardığı sesten gelir.
Gırgırın Türkiye’deki parlak dönemi 1970’ler ve 80’lerdir ve nedeni yalnızca fiyat değildir. Elektrik süpürgesi pahalıydı, ağırdı, gürültülüydü ve o yıllarda elektrik sık kesilirdi. Gırgır hafifti, sessizdi, duvarın dibinde dururdu ve misafir gelmeden iki dakikada halının üstünden geçilirdi. Tasarım açısından zarif bir nesnedir: tek hareketli parçası fırçadır, bozulacak şeyi yok gibidir.
Onu bitiren şey, toz konusundaki sınırıydı. Gırgır kırıntıyı alır, halının dibine işlemiş tozu almaz. Elektrik süpürgesi ucuzlayıp hafifleyince evlerden çekildi. Ama fikir ölmedi: lokantalarda masa arasında sessizce gezdirilen süpürge odur ve bugünün robot süpürgeleri, emişin yanında aynı döner fırçayı kullanır. Gırgır, robot süpürgenin motorsuz atasıdır.
03Çamaşır günü: bir günlük iş
Makineden önce çamaşır, haftanın bir gününü tamamen alan bir işti ve kendine özgü eşyaları vardı. Su kazanda ısıtılır, çamaşır leğende ıslatılır, sabunlanır ve oluklu çamaşır tahtasına sürtülerek ya da tokaçla dövülerek yıkanır, birkaç kez durulanır, elde sıkılır ve asılırdı. Beyazlar kaynatılır, son suya çivit atılarak sarılık giderilir, gömlekler kolalanırdı. Bir ailenin haftalık çamaşırı onlarca kova su ve saatlerce kol gücü demekti.
Bu iş mekân isterdi. Müstakil evde bahçe ya da avlu, eski apartmanlarda ise ortak bir çamaşırlık: çoğu zaman çatıda ya da bodrumda, içinde kazan ocağı ve taş tekne bulunan bir oda, yanında çamaşır asılan bir teras. Kat malikleri sırayla kullanırdı. Bugün asansör makine dairesine ya da depoya dönmüş pek çok çatı odası, eski bir çamaşırlıktır. Ortak çamaşırlık, apartmanda komşuların düzenli olarak karşılaştığı az sayıdaki yerden biriydi; makine her daireye girince o da kayboldu.
04Merdaneli, çift hazneli, otomatik: üç adımda makine
Merdaneli makine. Üstten doldurulan bir kazan, dibinde suyu ve çamaşırı sağa sola çeviren bir kanat ve üstünde iki lastik silindirden oluşan bir sıkma düzeni. Yıkamayı motor yapar; ama suyu siz doldurur, siz boşaltır, çamaşırı tek tek iki merdanenin arasından siz geçirirsiniz. Merdane basit bir fizik kullanır: iki silindir arasındaki dar aralık, kumaştaki suyu sıkıştırarak dışarı iter. Elde sıkmaktan çok daha etkilidir ve bilekleri kurtarır. Tehlikesi de buradadır: dönen iki silindir, çamaşırı itekleyen parmağı da içeri çeker. Merdaneye el kaptırmak, o kuşağın ortak hatırasıdır.
Çift hazneli makine. İki gözlü, iki kapaklı bir kutu: bir yanda yıkama haznesi, öbür yanda sıkma kazanı. Çamaşır yıkandıktan sonra elle öbür göze aktarılır ve orada hızla döndürülür. Burada ilke değişir. Merdane sıkıştırır; sıkma kazanı savurur. Dönen kazanda su, deliklerden dışarı fırlar; çamaşır neredeyse nemli kuru çıkar.
Yürüyen makine. O kuşağın bir hatırası daha vardır ve uydurma değildir: çamaşır makinesi gezerdi. Sıkmaya geçtiğinde banyonun bir köşesinden yola çıkar, hortumunun izin verdiği yere kadar gider, bazen kapının önüne dayanıp sizi içeride mahsur bırakırdı. Fiziği basittir. Islak çamaşır kazanın bir yanına toplanırsa dönen kütle dengesiz kalır ve her turda makineyi bir yana iter; saniyede onlarca kez tekrarlanan bu itiş, hafif bir gövdeyi zıplatarak yürütür. Merdaneli makine savurmadığı için daha uslu dururdu, ama altı tekerlekliydi ve kanadı çalıştıkça o da yerinde durmayıp ağır ağır kayardı; asıl gezgin, sıkma gözü dönen çift hazneli ile ilk otomatiklerdi. Üstüne oturan ev halkı, zamanın titreşim sönümleyicisiydi. Bugünkü makineler yürümüyorsa bunun nedeni akıl değil, ağırlıktır: gövdelerinin içinde yalnızca yerinde dursun diye konmuş, onlarca kilogramlık bir beton blok taşırlar. Makineyi taşırken belinizi ağrıtan şey çamaşır değil, o bloktur.
Otomatik makine. Yıkamayı, durulamayı ve sıkmayı tek kazanda, kendi başına yapar; suyu kendi alır, kendi boşaltır. Bunun için iki şey gerekir: eve döşenmiş basınçlı su ve bir gider. Otomatik makine yalnızca bir eşya değildir, bir tesisat talebidir. Türkiye’de ilk çamaşır makineleri 1959’da üretildi; otomatiğin her eve girmesi ise şebeke suyunun ve kesintisiz elektriğin her eve girmesini bekledi.
Makinenin evde nereye konacağı sorusu yarım yüzyıldır çözülmüş değildir. Önce banyoya girdi, çünkü su oradaydı; banyo küçüldü. Sonra mutfak tezgâhının altına girdi; gürültüsü yaşama alanına taşındı. Sonra balkona çıkarıldı ve balkon camla kapatıldı. Bugün yeni konutlarda ayrı bir çamaşır odası yeniden çiziliyor. Altmış yıl önce çatıdan dairenin içine inen çamaşırlık, şimdi dairenin içinde kendi odasını geri istiyor.
05Çamaşır ipi: balkonun asıl işi
Yıkanan çamaşırın kuruması gerekir ve Türkiye’nin büyük bölümünde bunun için güneş ve rüzgâr yeter. Balkonun bir zamanlar evin en çalışkan yeri olmasının nedeni budur.
Balkon demirleri. Eski apartmanların balkon korkuluklarından dışarı uzanan demir kollar ve aralarına gerilen teller birer çamaşır askısıdır ve binayla birlikte tasarlanmıştır. Çamaşır cephenin dışında, havada kurur; balkon boş kalır.
Makaralı ip. Dar sokakların çözümü daha da akıllıdır. Karşılıklı iki binanın ya da bir bina ile bir direğin arasına iki makara takılır, aralarına uçları birleştirilmiş tek bir ip geçirilir. İp bir döngü oluşturduğu için pencereden hiç uzanmadan çalışılır: çamaşır mandallanır, ip çekilir, bir sonraki yer önünüze gelir. Sokağın tamamı kurutma alanına döner ve kimse evinden çıkmaz.
Asılı çamaşır bir şey daha yapardı: evi sokağa anlatırdı. Kaç çocuk var, bebek doğmuş mu, misafir gelmiş mi, evin hanımı ne kadar titiz; hepsi ipten okunurdu. Beyazların beyazlığı bir itibar meselesiydi. Aynı görünürlük bugün tersine çevrilmiş durumda: pek çok sitede ve yeni binada cepheye çamaşır asmak yönetim planıyla yasaktır. Çamaşır ipi, bir komşuluk işaretinden bir “görüntü kirliliği”ne dönüştü. Bu dönüşüm kumaşla değil, sınıfla ilgilidir.
Balkonun kaderi de buna bağlandı. Kurutma makinesi ve içeride açılan katlanır askılık çamaşırı içeri aldı; halı çırpılmaz oldu, yün serilmez oldu. İşi kalmayan balkon camla kapatıldı ve odaya katıldı. Bugünün konut planlarında balkonların küçülmesi ya da “Fransız balkon”a dönüşmesi, bir zevk değişikliğinden çok bir iş kaybıdır.
İçeride kurutulan çamaşır evi neden küflendirir? Bir makine dolusu çamaşır sıkmadan çıktığında içinde birkaç litre su taşır. Balkonda bu su rüzgâra gider. Salonda kurutulduğunda aynı su odanın havasına karışır ve en soğuk yüzeyde, yani pencere kenarında ve dış duvar köşesinde yoğuşur. Sızdırmaz pencereli, yalıtımsız bir dairede kışın içeride çamaşır kurutmak, duvara her hafta birkaç litre su püskürtmek gibidir. Çaresi pahalı değildir: kuruturken o odanın penceresini aralamak ya da çamaşırı havalandırılan tek bir odada toplamak.
06Ütü, kola, naftalin
Kömürlü ütü. İçine kor doldurulan, kapaklı, bacalı bir demir kutu. Ağırlığı bir kusur değil, işlevdir: kumaşı ısı kadar basınç da düzeltir. Sıcaklığı ayarlanamaz; usta bir el, ütüyü kumaşa değdirmeden önce nemli bir bezle dener. Elektrikli ütü onu hafifletti, termostat ise becerinin yerini aldı.
Kola ve çivit. Kolalanmış yaka ve örtü, ütünün verdiği biçimi günlerce tutar ve kiri kumaşa değil kola tabakasına aldırır. Çivit ise bir göz yanılsamasıdır: sararan beyaza eklenen bir tutam mavi, sarıyı bastırır ve kumaş daha beyaz görünür. Bugünün deterjanlarındaki optik parlatıcılar aynı hileyi kimyayla yapar.
Naftalin ve sandık. Yünlüler yazın sandığa kaldırılır, aralarına güve yemesin diye naftalin konurdu. Mevsimlik giysi dolabı, yüklükten ve sandıktan miras kalan bir düzendir. Naftalinin kokusu bir kuşağın kış başı hatırasıdır; kendisi ise sağlık nedeniyle evlerden büyük ölçüde çekildi.
07Yün: yorgancı, hallaç ve dama serilen yatak
Yatak ve yorgan yünle doldurulurdu ve yün yaşayan bir malzemedir: zamanla keçeleşir, topaklanır, nem ve koku tutar. Bu yüzden yılda bir, çoğu zaman yaz başında, yataklar sökülür, yün yıkanır ve güneşte kuruması için dama, balkona ya da bahçeye serilirdi. Kuruyan yün sopayla dövülerek ya da hallaca verilerek kabartılırdı. Hallacın yay biçimindeki aleti, teline tokmakla vurulduğunda titreşir ve yün liflerini birbirinden ayırır; sokaktan geçerken çıkardığı ses mesleğin ilanıydı. Sonra yorgancı yünü yeniden kılıfına yerleştirir ve desenli dikişlerle sabitlerdi; o dikişlerin işi yünün bir köşeye toplanmasını engellemektir.
Yün yorgan ağırdır ve bu ağırlık, soğuk yatak odasının ihtiyacıydı. Evler ısınınca fazla geldi; yerini hafif elyaf ve kuş tüyü aldı. Bununla birlikte bir dizi şey de gitti: hallaç ve yorgancı, yünün serildiği düz dam ve geniş balkon, yaz başının o büyük ev işi. Her gün havalandırma alışkanlığı ise kaldı: sabah pencereden sarkıtılan yorgan, aynı bilginin günlük hâlidir. Yün nemi çeker ve güneşe bırakır.
08Yan yana koyunca
| Eşya | Nasıl çalışır | Evde istediği yer | Onu ne bitirdi | Bugün |
|---|---|---|---|---|
| Çalı süpürgesi | Kısa hareketle toplar | Kapı arkası | Bitmedi | Halı ve balkon için |
| Halı tokacı | Vuruşla tozu atar | Balkon demiri, bahçe ipi | Elektrik süpürgesi, halı yıkama fabrikaları | Nadiren |
| Gırgır | İtişle dönen fırça | Duvar dibi | Ucuzlayan elektrik süpürgesi | Lokantalarda; robot süpürgenin atası |
| Leğen, tahta, kazan | Sürtme, dövme, kaynatma | Avlu, ortak çamaşırlık | Makine | Elde yıkanan parçalar için |
| Merdaneli makine | Kanat yıkar, silindir sıkar | Banyo; kullanınca ortaya çekilir | Çift hazneli, otomatik | Yok |
| Çift hazneli makine | Bir göz yıkar, bir göz savurur | Banyo, balkon | Otomatik | Yazlıkta, kırsalda |
| Balkon askısı, makaralı ip | Güneş ve rüzgâr | Cephe, sokak | Kurutma makinesi, site kuralları | Eski mahallelerde |
| Kömürlü ütü | Kor, ağırlık | Mangal başı | Elektrikli ütü | Süs |
| Yün yorgan ve yatak | Yün havayı tutar | Yüklük; yazın dam ve balkon | Isınan evler, elyaf | Azalarak sürüyor |
09Ne getirdi, ne götürdü?
Getirdiklerini küçümsemek, o işi hiç yapmamış olmaktır. Kazan kaynatmak, onlarca kova su taşımak ve bir ailenin çarşaflarını elde sıkmak ağır bir bedensel işti; makine onu kaldırdı. Elleri, bilekleri ve bir tam günü geri verdi. Kadınların ev dışında çalışabilmesinin maddi koşullarından biri budur.
Götürdükleri üç başlıkta toplanır. İlki paylaşımdır: bahar temizliği, yün yıkama ve ortak çamaşırlık, işin aileye ve komşulara dağıldığı zamanlardı; makine işi eve ve tek bir kişiye kapattı. İkincisi ölçüdür: yıkamak kolaylaştıkça daha çok yıkıyoruz, kurutmak kolaylaştıkça güneşin bedava yaptığı işe elektrik harcıyoruz. Üçüncüsü mekândır: çamaşırlık, çamaşır terası, işleyen balkon ve düz dam, yani evin dışarıyla temas ettiği yerler tek tek içeri alındı ya da kayboldu.
Tasarım açısından bu eşyaların ortak bir erdemi var: çoğu tek bir fizik ilkesine dayanır ve o ilke dışarıdan görünür. Gırgırın fırçası, merdanenin silindiri, makaranın döngüsü, hallacın yayı. Bozulduklarında neyin bozulduğu anlaşılır ve evde onarılır. Bugünün ev aletleri çok daha iyi iş çıkarıyor ve içlerinde ne olduğunu kimse bilmiyor. Bir sonraki kuşağın eşyaları tasarlanırken sorulacak iyi bir soru şudur: gırgır kadar anlaşılır, otomatik makine kadar zahmetsiz bir şey yapılabilir mi?
Bir konutu tasarlarken de aynı eşyalar hâlâ soru sorar. Çamaşır nerede yıkanacak, nerede kuruyacak, nemi nereden çıkacak? Kışlık yorgan ve yazlık halı nereye kalkacak? Bu sorular plan çizilirken sorulmazsa, cevabı sonradan balkon verir: camla kapatılır ve evin deposu olur.