01Önce bir iddia: her yeni cihaz bir kapıyı kapattı
Bu yazıdaki eşyaların ortak hikâyesi tek cümleyle özetlenir: mahallede bir taneyken herkesi bir araya getirdiler, her eve girince aileyi bir araya getirdiler, her odaya girince herkesi kendi odasına yolladılar, cebe girince odayı da gereksiz kıldılar.
02Radyo: evin ilk sesi
Lambalı radyo, içindeki cam tüplerin ısınmasını beklerdi; düğme çevrilir, yarım dakika sonra ses yavaşça gelirdi. Büyük, ağır ve pahalıydı; bu yüzden bir mobilya gibi tasarlanırdı: cilalı ahşap kasa, kumaş kaplı hoparlör, ışıklı bir kadran ve üzerinde şehir adları. İstanbul, Ankara, Kahire, Londra, Moskova. O kadran, evin dünyaya açılan ilk penceresiydi.
Radyonun evdeki yeri de mobilya gibiydi: büfenin ya da özel bir sehpanın üstünde, çoğu zaman bir dantel örtüyle. Haber saatinde ev susar, herkes radyonun çevresinde toplanırdı; “ajans” dinlenir, arkası yarın kaçırılmazdı. Radyosu olmayan komşu maç ya da önemli bir haber için gelirdi; kahvehanenin radyosu ise mahallenin ortak kulağıydı.
1950’lerde lambanın yerini alan küçük bir parça, transistör, radyoyu pille çalışan ve elde taşınan bir kutuya çevirdi. Bu, dizideki ilk kişiselleşmedir: radyo büfenin üstünden kalkıp mutfağa, balkona, tarlaya, plaja gitti. Maç günü kulağına transistörlü radyo dayamış adam, bugün kulaklıkla yürüyen herkesin atasıdır.
03Televizyon: salonun yeni ocağı
Türkiye’de düzenli televizyon yayını 1968’de Ankara’da başladı; ilk yıllarda haftada yalnızca birkaç akşam yayın vardı. Cihaz pahalıydı ve bir sokakta bir iki evde bulunurdu. Bu yüzden televizyon bir eşyadan önce bir olaydı: “televizyona gitmek” diye bir şey vardı. Ev sahibi için hem gurur hem yüktü; misafire çay ve çekirdek çıkarılır, yayın bitene kadar kalkılmazdı. Köylerde ve kahvehanelerde tek ekranın önünde bütün bir mahalle otururdu.
Tüpün dayattığı biçim. O televizyonların içinde, görüntüyü oluşturan huni biçiminde büyük bir cam tüp vardı ve tüpün derinliği kabaca ekranın genişliği kadardı. Bu, cihazı bir kutu yapar: önü ekran, arkası yarım metrelik bir çıkıntı. Böyle bir kutu duvara dayanmaz; en az yer kaplayacağı yer odanın köşesidir. “Televizyon köşesi” bir alışkanlık değil, bir geometri sonucuydu. Ağır olduğu için sağlam bir sehpa ya da kapaklı özel bir dolap isterdi; dolabın kapağı kapandığında televizyon bir mobilyaya dönüşürdü.
Üstündeki dantel. Televizyonun üstü boş bırakılmazdı: bir dantel örtü, üstünde bir biblo, bir çerçeve, bazen yapma çiçek. Bunu yalnızca süs diye okumak eksik olur. Ev, içeri giren bu yabancı ve pahalı makineyi kendi diline çevirip evcilleştiriyordu; radyoya, dikiş makinesine ve telefona da aynısı yapılmıştı. Örtü, makineye “artık bu evin eşyasısın” demenin yoluydu. Ekran inceldiğinde üstüne bir şey konamaz oldu ve bu alışkanlık kendiliğinden bitti.
Oturma düzeni. Televizyondan önce koltuklar birbirine bakardı: sohbet düzeni. Ortada soba ya da bir sehpa dururdu. Televizyon geldiğinde bütün koltuklar tek bir noktaya döndü: seyir düzeni. Bu, bir iç mekânda yapılmış en büyük ve en sessiz değişikliklerden biridir. Kanepe duvara yaslandı, karşı duvar ekrana verildi, yemek sehpada yenir oldu. Misafir geldiğinde televizyonu kapatmak mı, açık bırakmak mı gerektiği yeni bir görgü sorusuydu.
1984’te renkli yayın yaygınlaştı, 1986’da ikinci kanal geldi, 1990’ların başında özel kanallar çoğaldı ve uzaktan kumanda ortaya çıktı. Tek kanalın olduğu yıllarda herkes aynı şeyi izler ve ertesi gün onu konuşurdu; seçenek çoğaldıkça evin içinde kumanda kavgası başladı. Çözüm ikinci televizyondu: önce mutfağa, sonra yatak odasına, sonra çocuk odasına. Ortak ekran dağıldı.
Bugün salonların çoğunda en iyi duvar neden televizyona ayrılır? Çünkü ince ekran duvara asılır ve karşıdan, belli bir uzaklıktan izlenmek ister. Bu, odanın düzenini baştan sona belirler: kanepenin yeri, pencerenin perdesi, hatta prizlerin yüksekliği. Oda büyük siyah bir dikdörtgenin çevresinde kurulur ve o dikdörtgen günün çoğunda kapalıdır. Salonu planlarken sorulacak soru şudur: bu oda izlemek için mi, konuşmak için mi? İkisini de istiyorsanız ekranı odanın ana eksenine değil yan duvarına alın, ya da kapalıyken görünmeyeceği bir çözüm bulun. Koltuklar birbirine bakmaya başladığında oda değişir.
04Müzik: pikap, teyp, kaset
Pikap. Plak, sesi fiziksel bir oluk olarak saklar: iğne oluğun kıvrımlarını izler ve titreşimi sese çevrilir. Bu yüzden plak dinlemek bir törendir: kılıftan çıkarmak, tozunu almak, iğneyi indirmek, yirmi dakika sonra çevirmek. Müzik bir arka plan değil, başına oturulan bir iştir. Plaklar pahalıydı; bir evin plak koleksiyonu o evin zevkinin ve gelirinin vitriniydi, pikap da salonda dururdu.
Teyp ve kaset. 1960’larda çıkan küçük kaset, müziği iki açıdan özgürleştirdi. Birincisi taşınabilirlik: pille çalışan teyp balkona, pikniğe, otomobile gitti. İkincisi, ilk kez herkes kayıt yapabiliyordu: radyodan şarkı çekmek, plaktan kasede kopyalamak, sevilen birine karışık kaset doldurmak. Almanya’ya çalışmaya giden akrabalarla mektup yerine doldurulmuş kaset yollamak, o yılların aile haberleşmesiydi. Kaset aynı zamanda büyük şirketlerin ve resmî radyonun dışında kalan müziğin de yolunu açtı; arabesk, radyoda çalınmadığı yıllarda kasetle ve minibüs teybiyle yayıldı.
1979’da kulaklıkla dinlenen cep teybi çıktı ve müzik ilk kez tamamen kişisel oldu: aynı odadaki iki kişi ayrı şarkı dinleyebiliyordu. Bugünün kulaklıklı kalabalığı oradan başlar.
Video. 1980’lerde video, sinemayı eve getirdi. Cihaz pahalıydı; kasetler satın alınmaz, mahalledeki videocudan kiralanırdı. Hafta sonu için film seçmek, kaseti geri sarıp teslim etmek ve komşuyu “video izlemeye” çağırmak, televizyonun ilk yıllarındaki ortak seyrin kısa bir tekrarıydı. Sonuçları da benzer oldu: mahalle sinemaları ve yazlık bahçe sinemaları birer birer kapandı. Dışarıda, yüzlerce kişiyle yapılan bir iş, perdeleri çekili bir odaya taşındı.
05Telefon: holdeki kara kutu
Çevirmeli telefonun kadranı, numarayı sayarak iletir: parmağınızı deliğe sokup çevirirsiniz, kadran geri dönerken numara kadar tıkırtı üretir. Büyük rakamlı numaralar daha uzun sürer; acele edilemez, yanlış çevrilirse baştan başlanır.
Türkiye’de 1980’lerin ortasına kadar telefon almak yıllar süren bir bekleyişti: başvurulur, sıraya girilir, sıra geldiğinde bir bayram gibi kutlanırdı. Bu yüzden telefonu olan ev, bütün apartmanın santraliydi. Komşunun akrabası sizi arar, siz gidip kapısını çalardınız; şehir dışı görüşmeler postaneden yazdırılır ve saatlerce beklenirdi. Sokaktaki ankesörlü telefon jetonla çalışırdı; cepte jeton taşımak, bugün şarj aleti taşımak gibiydi.
Telefonun evdeki yeri bu kıtlığı anlatır. Girişte ya da holde, herkesin ulaşabileceği ve kimsenin rahat edemeyeceği bir yerde, kendine ait küçük bir sehpanın üstünde dururdu; yanında bir rehber defteri ve çoğu zaman tek bir sandalye. Kordonu kısaydı. Görüşme ayakta, herkesin duyabileceği yerde ve kısa yapılırdı, çünkü hem pahalıydı hem hat tekti. Mahrem bir konuşma için kordonu kapının altından odaya çekmek, o kuşağın gençlik hatırasıdır. Bazı evlerde ahizeye küçük bir kilit takılırdı.
Kablosuz ahize telefonu holden çıkardı, cep telefonu ise evden. Bunun mekânsal sonucu görünmez ama büyüktür: telefon sehpası kayboldu, hol bir bekleme ve konuşma yeri olmaktan çıktı ve ev halkının kiminle ne konuştuğu ilk kez evin geri kalanından gizlendi. Ortak hat, istemeden de olsa bir aile bilgisiydi.
06Yazı ve bilgi: daktilo, ansiklopedi, albüm
Daktilo. Her tuşun ucunda bir harf kalıbı, kalıbın önünde mürekkepli bir şerit, arkasında kâğıt. Tuşa vurunca harf kâğıda çakılır. Hata silinmez; bu yüzden yazmadan önce düşünülür. Tuşların dizilişi de mekanik bir çözümdür: yaygın düzen, sık kullanılan harflerin kollarının birbirine takılmasını azaltacak biçimde dağıtılmıştı. Türkçe için 1950’lerde, harflerin kullanım sıklığına göre düzenlenmiş ayrı bir klavye geliştirildi ve daktilo yarışmalarında dünya dereceleri getirdi; bilgisayarla birlikte ithal düzen yaygınlaştı. Daktilonun sesi bir dönemin büro sesidir; dilekçe yazdırmak için adliye önündeki arzuhalciye gidilirdi.
Ansiklopedi takımı. Yirmi otuz ciltlik, sırtı yaldızlı, kapıya gelen satıcıdan taksitle alınan bir duvar. İçindeki bilgi kadar varlığı da önemliydi: salondaki kitaplıkta durur ve misafire “bu evde okuyan çocuk var” derdi. Ödev ondan yapılırdı. 1990’larda gazeteler kuponla ansiklopedi dağıttı ve her eve bir takım girdi. Sonra internet geldi; ciltler önce çocuk odasına, sonra bodruma indi. Kitaplığın salondaki yeri de onunla birlikte küçüldü.
Fotoğraf albümü. Film otuz altı kareydi ve her kare paraydı. Bu yüzden fotoğraf seçilerek çekilir, herkes hazırlanır, poz verilirdi. Film bitince fotoğrafçıya götürülür ve günler sonra alınırdı; sonuç sürprizdi. Basılan fotoğraflar albüme dizilir ve misafire gösterilirdi: albüm bakmak, bir ağırlama biçimiydi. Bugün bir günde o kuşağın bir yılda çektiğinden fazla fotoğraf çekiyoruz ve neredeyse hiçbirine bir daha bakmıyoruz. Kıtlık, özeni getiriyordu.
07Oyun: sokaktan ekrana
Bu listede bir eşya eksik ve belki en çok şeyi o değiştirdi. Önce onun yerine geçtiği şeye bakalım. Mahalle oyunlarının hiçbiri satın alınmazdı: saklambaç, yakar top, istop, körebe, sek sek, ip, beş taş, misket, çelik çomak, gazoz kapağı ve iki taşın kale olduğu maç. Gereken şey oyuncak değil, üç koşuldu. Birincisi yer: araba geçmeyen bir sokak ya da boş bir arsa. İkincisi kalabalık: aynı saatte dışarıda olan yeterince çocuk. Üçüncüsü göz: pencereden, kapı önünden ve bakkaldan sokağı gören tanıdık yetişkinler. Şehir kuramcısı Jane Jacobs 1961’de buna “sokaktaki gözler” demişti; mahalle çocuğu başıboş değildi, yüz kişi tarafından izleniyordu. Akşam ezanı ya da balkondan gelen bir ses, oyunun bitiş ziliydi.
Atari 1977’de çıktı; Türkiye’de 1980’lerde önce salon olarak göründü. Jetonla çalışan makinelerin dizildiği “atari salonu” mahallenin yeni köşe başıydı ve kelime o kadar tuttu ki sonraki bütün oyun cihazlarına marka gözetmeden “atari” dendi. Ardından ev geldi: televizyona bağlanan konsollar, oyunu kasetten dakikalarca yükleyen ev bilgisayarları, 1990’larda kartuşları elden ele dolaşan ucuz konsollar. İlk kuşak cihaz şaşırtıcı biçimde toplayıcıydı. Mahallede bir evde vardı, iki kolu vardı ve sıra beklenirdi; bir oda dolusu çocuk tek ekrana bakar, kartuş ödünç verilir, hile sözle aktarılırdı. Komşuda televizyon izlemenin çocukça bir tekrarıydı bu.
Burada kolay bir suçlu aramamak gerekir. Çocuğu sokaktan Atari çıkarmadı; sokak zaten elinden alınıyordu. Aynı yıllarda otomobil çoğaldı ve oyun alanı otoparka döndü, boş arsalara apartman dikildi, katlar yükseldi, mahalleli birbirini tanımaz oldu, okul ve dershane çocuğun gününü doldurdu. Ekran, boşalan yeri doldurdu ve doldururken çok iyi iş çıkardı: hava kararınca bitmiyor, yağmurda oynanıyor, arkadaş gerektirmiyordu. Sonraki adımlar kişiselleşmenin bildik sırasını izledi: internet kafe son ortak duraktı, ardından oyun çocuğun kendi odasına, oradan cebine girdi. Bugün çocuklar yine kalabalık oynuyor, ama her biri ayrı bir evden.
Bunun mimari karşılığı okunabilir. Çocuk odası uyunan bir yerden kalınan bir yere dönüştü: masa, ekran, priz, kapalı kapı. Sitelerin oyun alanı ise sokağın tasarlanmış ve çitle çevrilmiş kopyasıdır: zemini kauçuk, aletleri belli, yaşı sınırlı. Sokak oyunu bulunan bir oyundu; kural, saha ve takım her gün yeniden pazarlık edilirdi ve çocuk asıl orada, hakemsiz anlaşmayı öğrenirdi. Yükseklik de işin içinde: şehir tasarımcısı Jan Gehl’in gözlemiyle beşinci katın üstünden sokakla göz ve ses bağı kopar. On beşinci kattaki anne aşağıdaki çocuğu ne tanıyabilir ne çağırabilir; o yüzden çocuk aşağı inmez.
Çünkü bir evi çizmek, içinde yaşayacak insanın alışkanlıklarını çizmektir. Bir alışkanlığın nereden geldiğini, hangi koşula cevap verdiğini ve neye evrildiğini bilmeden o insan için doğru yeri kuramam. Çocuğun nerede oynadığı, ailenin akşam nereye baktığı, komşunun kapıyı çalıp çalmadığı; bunlar sosyolojinin ve psikolojinin konusu olduğu kadar planın da konusudur, çünkü her biri bir duvarın, bir kapının ya da bir pencerenin yerini değiştirir. Tasarım empatiyle başlar: karşımdaki insanın yerine geçip onun gününü baştan sona yaşamadan çizdiğim şey, yalnızca güzel bir kutu olur. Bu yazılardaki eşya, mekân ve alışkanlık dökümleri nostalji için değil, bu yüzden var.
08Yan yana koyunca
| Eşya | Evdeki yeri | Kimle paylaşılırdı | Onu ne bitirdi | Bugün |
|---|---|---|---|---|
| Lambalı radyo | Büfenin üstü, salon | Aile, komşu | Transistör, televizyon | Süs; sesi telefonda |
| Tüplü televizyon | Oda köşesi, özel dolap | Önce mahalle, sonra aile | İnce ekran | Duvarda; her odada |
| Pikap | Salon | Aile, misafir | Kaset, sonra sayısal müzik | Meraklısıyla geri döndü |
| Teyp ve kaset | Her yer; otomobil | Arkadaş, akraba | Sayısal müzik | Hatıra |
| Video | Televizyonun altı | Komşu, arkadaş | Uydu, internet | Yok |
| Çevirmeli telefon | Giriş, hol; kendi sehpası | Bütün apartman | Tuşlu, kablosuz, cep | Yok |
| Daktilo | Çalışma masası, büro | Arzuhalci, sekreter | Bilgisayar | Süs |
| Ansiklopedi takımı | Salon kitaplığı | Aile, komşu çocukları | İnternet | Bodrumda |
| Fotoğraf albümü | Büfe çekmecesi | Misafir | Telefon kamerası | Özel günlerde |
09Ne getirdi, ne götürdü?
Getirdikleri saymakla bitmez: dünyanın sesi ve görüntüsü, uzaktaki akrabanın sesi, istenen müziğin istenen anda dinlenmesi, bilginin taksit ödemeden herkese ulaşması. Kimse telefon sırasını ya da tek kanalı özlemez.
Götürdükleri tek kelimeyle söylenebilir: ortaklık. Kıt olan şey paylaşılmak zorundadır ve paylaşmak, insanları aynı odaya getirir. Komşunun televizyonu, apartmanın telefonu, mahallenin sineması birer zorunluluktu ve aynı zamanda birer toplanma nedeniydi. Bolluk bu nedenleri tek tek ortadan kaldırdı. Aynı şey evin içinde de oldu: tek radyo ve tek televizyon, aileye ortak bir akşam veriyordu; ertesi gün konuşulacak ortak bir konu da.
İkinci kayıp tören duygusudur. İğneyi plağa indirmek, filmi tab ettirmek, numarayı çevirmek yavaş işlerdi ve yavaşlık, yapılan şeye bir ağırlık veriyordu. Bugün her şey anında ve bu yüzden hafif.
Tasarım açısından bu hikâyenin sonucu bir oda sorusudur. Yarım yüzyıl boyunca oturma odası tek bir cihazın çevresinde düzenlendi; şimdi o cihaz da dağılıyor, herkes kendi ekranına bakıyor. Bu, salonu yeniden düşünmek için bir fırsattır. Odanın odağı yeniden insanlar, bir masa, bir pencere ya da bir ateş olabilir. Koltukları birbirine çevirmek bedavadır ve bir evde yapılabilecek en etkili değişikliklerden biridir.