Marley, cam tuğla, formika: bir dönemin yıldız malzemeleri nereye gitti?

01Bir malzeme neden ölür?

Malzemeler eskidikleri için bırakılmaz; çoğu, yerine geleni yıllarca gömecek kadar sağlamdır. Bir malzemenin sonunu dört şeyden biri getirir ve hangisinin getirdiğini bilmek, tadilatta o malzemeye nasıl davranacağınızı belirler.

Dönemin koşulları her birinin arkasındadır. 1950’lerden 1980’lere Türkiye hızla apartmanlaştı; 1965’te çıkan kat mülkiyeti yasasıyla tek bir arsadaki bina daire daire satılabilir oldu. Milyonlarca yeni mutfak, banyo ve merdiven boşluğu, ucuz, hızlı döşenen ve kolay silinen malzeme istiyordu. Bu yazıdaki malzemelerin çoğu o talebin çocuklarıdır.

02Zemin: linolyumdan marleye, halıfleksten laminata

Linolyum. 1860’ta İngiliz Frederick Walton, boya kutusunun kapağında katılaşan keten yağı tabakasına baktı ve bir zemin kaplaması gördü. Keten yağı, reçine, mantar tozu ve talaşı çuval bezine sıvadı. Ad Latinceden gelir: keten ve yağ. Ürün o kadar tuttu ki rakipler de aynı adı kullandı; Walton dava açtı ve kaybetti. Mahkeme adın artık herkesin malı olduğuna hükmetti. Linolyum, marka adı cins isme dönüşen ilk ürün sayılır. Yüz yıl boyunca hastane koridorlarının, okul sınıflarının ve mutfakların zeminiydi.

Marley. Türkçede “marley” dediğimiz karo, bir İngiliz şirketinin adından gelir. Asıl malzeme vinildir: 1926’da bulunan yumuşatılmış PVC, savaştan sonra karo olarak pazara çıktı. Linolyuma göre ucuzdu, hızlı üretiliyordu ve kare kare döşendiği için bozulan parça tek başına değişiyordu. 1960’ların ve 70’lerin Türkiye’sinde okul, hastane, devlet dairesi ve yeni apartman dairesi zemini demek, çoğu zaman marley demekti. Sorunlu yanı içindeydi: dayanıklılık için karolara ve yapıştırıcılarına çoğu zaman asbest lifi katılıyordu. Buna aşağıda döneceğiz.

Halıfleks. Bu da bir marka adıdır. Duvardan duvara halı, savaş sonrasında Amerika’da iplik makineyle zemine dikilerek ucuzlayınca yayıldı; Türkiye’de 1970’lerin ve 80’lerin “kaloriferli, halıfleksli daire” ilanlarında bir statü göstergesiydi. Sessizdi, sıcaktı, yeni zenginliğin dokusuydu. Onu bitiren şey temizlikti: sökülüp yıkanamayan bir halı, toz, akar ve dökülen her şeyin arşividir. 1990’larda alerji bilinci arttı ve yerine başka bir yenilik geldi.

Laminat. 1977’de bir İsveç şirketi, tezgâhlarda kullanılan sert lamine yüzeyi yere serdi. Ahşap görünümlü, çizilmeyen, bir günde döşenen bu zemin, 1990’lardan itibaren halıfleksi evlerden sildi. Bugün o da sorgulanıyor: fotoğrafı basılmış bir ahşap, gerçek ahşabın yaşlanma biçimine sahip olmaz; eskidiğinde yenilenmez, sökülür.

03Karo siman, dökme mozaik ve karo mozaik: emeğin zemini

Karo siman. 19. yüzyılın ortasında Akdeniz kıyılarında ortaya çıkan bu karolar pişirilmez; renkli çimento harcı bir kalıba dökülür ve preslenir. Desen yüzeyde değil, birkaç milimetre derinliktedir, bu yüzden yüz yıl çiğnense de silinmez. İstanbul’un, İzmir’in ve Ankara’nın eski apartmanlarının girişlerindeki yıldızlı, çiçekli zeminler budur. Fabrikada pişen seramik ucuzlayınca tek tek elde dökülen karo pahalı kaldı ve atölyeler kapandı.

Dökme mozaik. Mermer kırıkları çimentoya karıştırılır, yerine dökülür, sertleşince silinir ve parlatılır. Yöntemin kökeni, mermer artıklarını kendi evlerinin zemininde değerlendiren Venedikli ustalara dayandırılır. Türkiye’de 1950’lerden 80’lere apartman merdivenlerinin, okul koridorlarının ve mutfakların zeminiydi. Sağlamlığı efsanedir: kırk yıllık bir merdiveni bugün silip parlatırsanız yenisi gibi olur.

Karo mozaik. Aynı karışımın fabrikada preslenip hazır karo olarak gelen hâlidir ve Türkiye’de belki de en çok döşenen zemin odur. Gri ya da krem bir zemin içinde siyah, beyaz, kiremit rengi taş kırıkları; çoğu zaman 20 ya da 30 cm’lik kare karolar; odanın çevresinde başka renkte bir bordür. Okulların, hastanelerin, devlet dairelerinin, apartman sahanlıklarının ve balkonların zemini bir kuşak boyunca buydu. Dökme mozaiğe göre üstünlüğü hızdı: yerinde dökülüp günlerce beklenmez, karo gibi döşenir ve sonra silinir. Zayıf yanı derzleridir; ağır ve kalın olduğu için de taşıması ve döşemesi zahmetlidir. Seramik ucuzlayıp incelince geriledi. Bugün eski binalarda halının, laminatın ya da ikinci kat seramiğin altından en sık çıkan malzeme odur ve çoğu zaman üstünü yeniden örtmek yerine silip cilalamaya değer.

Üçünü de bitiren şey aynıdır: işçilik. Islak, tozlu, günlerce süren bir iştir ve iyi ustası azalmıştır. Seramik bir günde döşenir. Ama üçü de son on yılda geri döndü; çünkü derzsiz, kesintisiz ve her biri tek olan bir zemin, kutudan çıkan karoların veremediği bir şeydir. Bugün bir eski daireyi yenilerken halının ya da laminatın altından sağlam bir dökme mozaik çıkarsa, onu kırmak yerine parlatmak hem daha ucuz hem daha güzeldir.

04Cam tuğla: ışığı geçirip bakışı durduran duvar

1886’da İsviçreli mimar Gustave Falconnier, üflenerek kalıpta biçimlendirilen içi boş cam tuğlanın patentini aldı. Asıl patlama 1930’larda, Amerika’da seri üretim başlayınca geldi. Dönem, hız ve makine estetiğinin, yuvarlak köşeli binaların dönemiydi ve cam tuğla o binaların gece içeriden parlayan duvarıydı.

Fikri basit ve hâlâ eşsizdir: ışığı geçirir, görüntüyü geçirmez. İki cam kabuğun arasındaki hava ısı ve ses yalıtımına da yardım eder. Türkiye’de 1960’lardan 80’lere apartman merdiven boşlukları, banyo pencereleri ve doktor muayenehaneleri bu malzemeyle aydınlandı.

Onu gözden düşüren şey kötü kullanımıydı. Her banyoya, her bara, her hole konunca ucuz bir klişeye dönüştü. Teknik kusuru da vardı: taşıyıcı olmadığı hâlde duvar gibi örülür, derzleri çatlar ve tek tuğla kırıldığında değiştirmesi zordur. Bugün dikkatli ellerde yeniden görülüyor; bir Tokyo mağazasının bütün cephesinde ve yeni restoranların bölücülerinde. Dersi şudur: malzeme eskimedi, kullanım biçimi eskidi.

05Formika, sunta, lambri: silinebilir modernlik

Formika. 1912’de iki Amerikalı mühendis, elektrik yalıtımında kullanılan pahalı bir mineralin, mikanın yerine geçecek bir malzeme yaptı ve adını İngilizcede “mika yerine” anlamına gelen bir kelime oyunundan aldı. Reçineye batırılmış kâğıt katmanları sıcakta preslenince sert, parlak bir levha çıkıyordu. 1927’de üstüne desen basılabilir oldu; 1938’de yeni bir reçine renklerin önünü açtı. Savaştan sonra mutfak tezgâhına çıktı ve bir ideali temsil etti: bir bezle silinen, leke tutmayan, mikrop barındırmayan yüzey. Reklamların muhatabı ev kadınıydı ve vaat edilen şey zamandı.

Türkiye’de formika, mutfak dolabı ve masa demekti; altındaki malzeme de bir başka marka adını cins isme çevirdi: yonga levha için “sunta”. İkisi birlikte, marangozun günlerce uğraştığı masif mobilyanın yerine fabrikada kesilen, vidalanan mobilyayı getirdi. Mobilya ucuzladı ve herkese ulaştı; karşılığında tamir edilebilirliğini kaybetti. Şişen bir sunta rafın çaresi yoktur.

Lambri. Duvarı belden aşağı ya da boydan boya ahşapla kaplamak, 1970’lerin oturma odalarının ve müdür odalarının imzasıydı. Sıcaklık ve ciddiyet veriyordu; nemli ve çatlak duvarı da gizliyordu. Bıraktıran şey karanlığıydı: koyu vernikli ahşap ışığı emer ve küçük daireyi daha da küçültür. 1990’ların beyaz duvar modası onu söktü. Bugün açık renkli, ince çıtalı hâliyle yeniden duvarlarda; bu kez akustik için.

06Eternit ve asbest: mucize lifin bedeli

19. yüzyılın sonunda Avusturyalı Ludwig Hatschek, çimentoyu asbest lifiyle karıştırıp karton makinesine benzer bir makinede ince levhalar hâlinde presledi. Ürüne “sonsuz” anlamına gelen bir ad verdi. Hafifti, yanmıyordu, su geçirmiyordu ve ucuzdu. Oluklu çatı levhası, cephe kaplaması, su borusu, baca, çiçek saksısı: 20. yüzyılın büyük bölümünde asbestli çimento her yerdeydi. Asbest yalnızca burada kalmadı; marley karolara, yapıştırıcılara, boru yalıtımlarına, fren balatalarına, ütü altlıklarına girdi.

Asbest, doğada lif hâlinde bulunan bir mineraldir ve tehlikesi de buradadır. Kırıldığında gözle görülmeyen iğnecikler havaya karışır, akciğere yerleşir ve onlarca yıl sonra ağır hastalıklara yol açar. Bu, 1970’lerde artık yaygın biçimde biliniyordu; yine de kullanım yıllarca sürdü, çünkü ucuzdu ve yerine konacak malzeme hazır değildi. Türkiye’de asbestin her türünün kullanımı 2010’un sonunda yasaklandı. Bugünkü lifli çimento levhalarda asbestin yerini selüloz gibi lifler alır.

07Kurşun: boruda ve boyada

Kurşun kolay erir, kolay bükülür ve paslanmaz; Romalılar su borularını ondan yaptı. Pek çok dilde tesisatçılığa verilen ad, kurşunun Latince adından gelir. 20. yüzyılın ortalarına kadar binalara kurşun boru döşenmeye devam etti. Boyada da vardı: kurşun bileşikleri boyayı örtücü, parlak ve dayanıklı yapıyordu.

Kurşun vücutta birikir ve özellikle çocukların gelişimine zarar verir. Bu yüzden boyalardan ve borulardan 20. yüzyılın son çeyreğinde çıkarıldı. Yerine önce galvanizli çelik boru geldi; o da içeriden paslanıp daraldığı için yerini plastik borulara bıraktı. Bugün eski bir binada musluktan paslı su geliyorsa neden galvaniz borudur; duvardaki eski yağlı boya kat kat kazınacaksa, tozunun ne içerdiğini düşünmek gerekir.

08Duvar, tavan ve ocak: bağdadi, kartonpiyer, duvar kâğıdı, şömine

Bağdadi. Ahşap dikmelere sık aralıklı ince çıtalar çakılır, üstü kıtıklı ya da samanlı harçla sıvanır. Eski ahşap evlerin duvarı ve tavanı budur: hafif, esnek, depremde çatlar ama kolay yıkılmaz. Ustalık ve zaman ister. 19. yüzyılın sonunda Amerika’da iki kâğıt arasına alçı dökülerek yapılan levha bulundu ve 20. yüzyılda bütün dünyada bağdadinin yerini aldı. Alçı levha bir günde duvar olur; bağdadi bir haftada.

Kartonpiyer. Ad Fransızcadan gelir ve aslında kâğıt hamurundan yapılan süslemeyi anlatır; Türkçede alçı tavan kornişlerinin ve göbeklerinin adı olmuştur. Tavanla duvarın birleştiği çizgideki çatlağı gizler ve odaya bir çerçeve verir. Sade iç mekân anlayışı onu “süs” diye söktü. Oysa iyi oranlanmış bir korniş, tavanı yükseltir; bugün aynı işi içine ışık gizlenen düz bir nişle yapıyoruz. İşlev aynı, dil başka.

Duvar kâğıdı. Modası otuz yılda bir döner. 1970’lerin iri desenli kâğıtları 1990’larda kazındı, 2010’larda başka desenlerle geri geldi. Kalıcı ders teknik olandır: nemli duvara yapıştırılan kâğıt küfü saklar; önce duvarın derdi çözülür.

Şömine. Ankara’nın erken Cumhuriyet yıllarında yapılan evlerinde, Çankaya ve Kavaklıdere’nin bahçeli villalarında ve ilk apartman dairelerinde salonun bir duvarında çoğu zaman bir şömine bulunurdu. Isıtmak için orada sayılmazdı; açık ateş, yaktığı odunun ısısının büyük bölümünü bacadan dışarı atar ve odadaki sıcak havayı da beraberinde çeker. Şömine bir işaretti: Batılı ev hayatının, misafir ağırlanan salonun ve o salonun bir odak noktası olması gerektiği fikrinin işareti. Koltuklar ona göre dizilir, üstündeki rafa saat ve fotoğraflar konurdu.

Onu üç şey bitirdi. Kalorifer ve ardından doğalgaz, ateşi gereksiz kıldı. Çok katlı apartmanlar her daireye ayrı baca vermeyi bıraktı. Ve salonun odağı değişti: koltuklar artık ateşe değil, televizyona dönüyordu. Bugün yeni konutlarda şömine neredeyse hiç yapılmıyor; yapılanların çoğu elektrikli ya da alkollü taklitlerdir, yani alevin görüntüsü kalmış, bacası ve ısısı gitmiştir. Eski bir dairede kapatılmış bir şömine bulursanız, bacasının hâlâ açık olup olmadığına bakın: iyi bir doğal havalandırma yolu ya da kötü bir ısı kaçağı olabilir.

09Dış yüz: cam mozaik, Amerikan siding, pencere, tuğla

Cam mozaik cephe. 1960’ların ve 70’lerin apartmanlarının yüzünü kaplayan, tırnak büyüklüğündeki renkli cam karolar. Boya gibi solmaz, yağmurda yıkanır. Sorunu altındadır: sıva ile karo arasına su girdiğinde parça parça dökülür ve aynı rengin yenisi bulunmaz. Yerini dış cephe boyası ve sonra yalıtım kaplamaları aldı. Sökülmeden üstü kaplanan binlerce cephe, altında hâlâ o mozaiği taşır.

Amerikan siding. Adı üstünde, Amerika’dan gelir. Oradaki ahşap evlerin dışı, yağmur suyu aşağı aksın diye üst üste bindirilerek çakılan yatay tahtalarla kaplanır. Boyası her birkaç yılda yenilenmesi gereken bu tahtanın yerine önce alüminyum, 1950’lerin sonundan itibaren de plastik şeritler üretildi: boya istemeyen, takılıp geçen, hafif bir cephe. Türkiye’ye 1990’larda geldi ve kısa sürede bir hayalin kılığı oldu: sitedeki müstakil ev, çatı katı, yazlık, “Amerikan tipi villa”. Tuğla duvarın üstüne çıtalarla hızla kaplanabildiği için eski binaların yüzünü yenilemenin de ucuz yoluydu.

Düşüşü de aynı hızla geldi. Güneşte soluyor ve dalgalanıyor, darbede kırılıyor, yangında eriyordu. Daha önemlisi, arkasında ne olduğunu gizliyordu: yalıtımsız duvarın üstüne kapatılan plastik kabuk, nemi içeride tutup küfü görünmez kılıyordu. Isı yalıtımı zorunlu hâle gelip dıştan mantolama yayılınca yerini ona bıraktı. Bugün aynı görüntü lifli çimento ya da ahşap şeritlerle, arkasında havalanan bir boşluk bırakılarak yapılıyor. Ders, cam tuğladakinin tersidir: burada eskiyen kullanım değil, malzemenin kendisiydi; biçim ise, yani üst üste binen yatay şerit, hâlâ yağmura karşı en akıllı cephe düzenlerinden biridir.

Ahşap doğrama ve tek cam. Yüzyıllarca pencere, ahşap bir çerçeve ve macunla tutturulmuş tek bir camdı. Tek cam neredeyse hiç yalıtmaz: kışın pencere önü odanın en soğuk yeridir, cam buğulanır, sabah pervazda su birikir. Evler buna göre yaşanırdı. Koltuk pencerenin önüne konmaz, kalın perdeler akşam çekilir, pencere kenarlarına kâğıt bant ya da sünger yapıştırılırdı. Soğuk iklimlerde çözüm çift pencereydi: aynı boşluğa içeriden ikinci bir kanat takılır, kışın kapalı tutulur, arasına bazen pamuk konurdu.

Çift cam ve ısıcam. Sonraki adım, iki camı aynı kanada aralıklı takmaktı. İşe yarıyordu, ama iki camın arası kapalı olmadığı için içi buğulanıyor ve tozlanıyordu. Asıl çözüm fabrikadan geldi: iki cam, aralarındaki kuru hava hapsedilerek kenarlarından kapatılır ve tek bir birim olarak takılır. Türkçede bu birimin adı bir markadan gelir: ısıcam. Tek cama göre ısı kaybını kabaca yarıya indirir; arası gazla doldurulan ve bir yüzü ince metal kaplamayla kaplanan bugünkü camlar onu bir kez daha yarıya indirir.

PVC. 1950’lerde Almanya’da geliştirilen plastik pencere profili, 1980’lerden sonra Türkiye’de ahşabı neredeyse tamamen sildi. Boya istemiyordu, çürümüyordu, ısıcamı kolayca taşıyordu. Kazanılan şey yalıtım ve bakımsızlıktı. Kaybedilenler daha az konuşulur: ahşabın ince kayıtları yerini kalın beyaz profillere bıraktı ve eski binaların yüzü değişti. Bir de beklenmeyen sonuç oldu. Eski ahşap pencere rüzgâr alırdı, yani ev farkında olmadan havalanırdı. Sızdırmaz pencere takılan evlerde nem içeride kaldı; köşelerde küf, yalıtım yapılmadan pencere değiştirilen dairelerin tanıdık hastalığıdır. Pencere yalnızca bir malzeme değildir, evin nefes alma biçimidir.

Bu değişiklik planı da etkiledi. Pencere önü soğuk olmaktan çıkınca mobilya cama yaklaştı, pencereler büyüdü, balkonlar camla kapatılıp odaya katıldı. Bugün yerden tavana cam bir salon, tek camla hayal bile edilemezdi.

Tuğla. Bitmedi, ama görev değiştirdi. Yüzyıllarca binayı taşıyan tuğla, betonarme iskelet yayılınca yalnızca arayı dolduran malzemeye dönüştü; sonra o görevi de daha hafif ve daha yalıtkan bloklara, 1920’lerde İsveç’te geliştirilen gözenekli betona bırakmaya başladı. Bugün tuğla çoğu zaman bir kaplamadır: duvarı taşımaz, duvarın yüzünü oluşturur. Bir malzemenin ölmeden emekli olmasına iyi bir örnektir.

10Yan yana koyunca

11Ne getirdi, ne götürdü? Ve bugünün marleyi hangisi?

Getirdikleri. Bu malzemeler konforu ucuzlattı. Silinebilen mutfak, sıcak zemin, aydınlık merdiven, yanmayan çatı bir kuşak önce yalnızca zenginlerin eviydi. Fabrikada üretilen levha ve karo, milyonlarca dairenin birkaç on yılda yapılabilmesini sağladı.

Götürdükleri. İlki sağlıktır ve bedelini çoğu zaman o malzemeyi üreten, kesen ve döşeyen işçiler ödedi. İkincisi onarılabilirliktir: masif ahşabın, dökme mozaiğin ve bağdadinin yerine gelen malzemelerin çoğu tamir edilmez, değiştirilir. Üçüncüsü yerelliktir: her şehrin kendi taşı ve kendi ustası vardı; katalogdan seçilen malzeme her yerde aynıdır.

En önemli ders şudur: asbest de kurşun da zamanında “en iyi malzeme” idi ve onları kullananlar kötü niyetli değildi. Bilgi geç geldi, alışkanlık bilgiden de geç değişti. Bugün de benzerini yaşıyoruz. 2017’de Londra’da bir konut kulesinde çıkan yangın, binaya yeni takılan yanıcı çekirdekli cephe panelleri yüzünden dakikalar içinde bütün cepheyi sardı ve 72 kişi maalesef hayatını kaybetti. O paneller de hafif, ucuz ve modern diye seçilmişti.

Bu yüzden yeni bir malzemeye üç soru sorarım. Yirmi yıl sonra nasıl görünecek? Bozulduğunda onarılabilir mi, yoksa sökülüp atılır mı? Kesildiğinde, yandığında ve söküldüğünde ne salar? Bu üç soruya iyi cevap veren malzemeler az sayıdadır ve çoğu zaten binlerce yıldır kullanılıyor: taş, ahşap, kireç, pişmiş toprak, cam. Geri dönen malzemelerin hepsinin bu listeye yakın durması tesadüf değildir.