01Önce bir iddia: Atakule’nin tek işlevi bakmaktı
Dünyadaki ünlü kulelerin çoğu bir işe yarar: televizyon yayını yapar, telsiz anteni taşır, su depolar. Seyir terası ve restoran, o işin yanına eklenmiş bir gelirdir. Atakule’nin tuhaflığı ve dürüstlüğü, böyle bir bahanesinin olmamasıdır. Yayın yapmaz, bir şey taşımaz. Bir alışveriş merkezinin üstüne, yalnızca çıkılıp bakılsın ve uzaktan görülsün diye dikilmiş 125 m’lik bir betonarme gövdedir.
Bu, onu bir mühendislik yapısından çok bir reklam yapısı yapar ve tam da bu yüzden döneminin en doğru belgesidir. 1980’lerin Türkiye’si ithalatı serbest bırakmış, vitrinle ve markayla yeni tanışmıştı. Bir şehrin en yüksek noktasına bir yayın anteni değil, bir restoran koymak, o yılların ruhunu betonla yazmaktır: artık bakılacak, gezilecek ve harcanacak bir yer vardır.
Ankara için bunun ayrı bir anlamı oldu. Denizi, boğazı, kordonu olmayan bir şehirde “manzaraya çıkmak” diye bir alışkanlık yoktu. Atakule bu eksiği dikey olarak kapattı: Ankara’nın kıyısı, 87 m yüksekteki bir terastı.
02Nasıl yapıldı?
Girişim 1985’te özel bir şirketten geldi. Yaklaşık yetmiş mimar davet edildi; iki eleme turundan sonra kalan üç kişi arasından Ragıp Buluç seçildi. Ekip, örnek görmek için Singapur’dan Kanada’ya uzanan bir gezi yaptı. Amaç iki şeyi aynı anda getirmekti: bir kule ve Türkiye’nin henüz tanımadığı kapalı çarşı modeli. Girişimden açılışa dört yıl geçti; bir kaynağa göre inşaatın kendisi 1987’den 1989’a iki yıl sürdü. 13 Ekim 1989’da, Ankara’nın başkent oluşunun 66. yıl dönümünde, dönemin başbakanı Turgut Özal açtı. İlk gün elli bin kadar kişinin geldiği anlatılır. Adı bir yarışmayla seçildi.
Tabandaki alışveriş merkezi, İstanbul’da 1987’de açılan ilk örnekten sonra Türkiye’nin ikincisi, Ankara’nın ilkiydi. Yapı Cinnah ile Çankaya caddelerinin buluştuğu meydanda, Botanik Parkı’nın yanında, şehrin zaten en yüksek sırtlarından birinde durur; kulenin yüksekliğine tepenin yüksekliği eklenir ve bu yüzden şehrin büyük bölümünden görünür.
03Tepe: dönen masa
Kubbenin altında üç şey üst üste dururdu: en üstte sabit bir restoran, altında saatte bir tam tur atan döner restoran, onun altında açık seyir terası ve bir kafe. Döner restoran 1960’ların icadıdır ve bir mekanik hiledir: zeminin yalnızca pencere kenarındaki halkası döner, ortadaki çekirdek, mutfak ve asansör sabit kalır. Halkanın dış kenarı dakikada kabaca bir metre ilerler; fark edilmeyecek kadar yavaş, ama çorbanız bitene kadar Çankaya’dan kaleye geçmiş olursunuz. Garsonun işi, mutfaktan çıktığında masayı bıraktığı yerde bulamamaktır.
Mimari açıdan bu, bir odanın yapabileceği en tuhaf şeydir: manzarayı size getirir. Normal bir restoranda iyi masa azdır; burada her masa bir saat içinde her yöne bakar. Ankara gibi büyüklerin çoğunun memur olduğu, akşam yemeğinin evde yendiği bir şehirde “Atakule’de yemek”, bir yıl dönümü, bir nişan, bir terfi demekti. Yapıdaki nikâh salonu da aynı ihtiyaca cevap veriyordu; çiftler törenden sonra fotoğraf için tepeye çıkardı.
Asansör de gösterinin parçasıydı. Camlıydı, gövdenin dışından çıkardı ve paralıydı. Bu son ayrıntı o yıllarda çok eleştirildi; ama düşünülürse yapının bütün iş modeli budur: bakmanın bir bedeli vardır.
04Orta: sokağın içeri taşınması
Atakule’ye kadar Ankara’da alışveriş sokakta yapılırdı: Kızılay’da, Tunalı Hilmi’de, Ulus’ta, pasajların içinde. Vitrin kaldırıma bakar, hava yağarsa ıslanılırdı. Atakule’nin çarşısı bunu tersine çevirdi. Mağazalar, tepesinden gün ışığı alan çok katlı bir iç boşluğun, yani atriyumun çevresine dizildi; kat kat galeriler, yürüyen merdivenler, ısıtılmış ve aydınlatılmış bir “iç sokak”.
Bu tip, 1950’lerde Amerika’da banliyöler için bulundu ve mimarı onu bir şehir merkezinin kapalı kopyası olarak düşünmüştü: bankları, çeşmesi, saati olan bir meydan. Dünyaya yayılan şey ise meydan değil, otoparklı bir satış makinesi oldu. Atakule ilginç bir ara örnektir. Otoparkı yetersizdi, mağazaları küçüktü; bugünün ölçüsüyle kötü bir alışveriş merkeziydi. Ama şehrin içinde, yürüyerek varılan bir yerdeydi ve insanlar oraya bir şey almaktan çok orada olmak için gidiyordu.
Dışarıdan bakıldığında tabandaki kütle, mavi cam küplerden oluşuyordu. Buluç yapıyı modern mimarlıkla kendine özgü bir üslubun karışımı olarak tarif etmişti: yuvarlak bir giriş, küp biçimli cam yüzeyler, betonarme bir gövde. Kule, Berlin’deki televizyon kulesine benzetilerek eleştirildi; benzerlik, gövdenin tepesine bir küre ya da çanak koyan bütün kulelerin benzerliğidir.
05Dip: Dreamland
En alt katta, gün ışığının hiç inmediği yerde, bir oyun salonu vardı: Dreamland. Hatırlayanların anlattığı şeyler birbirini tutar. Yan yana dizilmiş oyun makineleri: oturarak oynanan dövüş ve yarış oyunları, basket atılan makine. Küçükler için aynalı bir oyun alanı, yumuşak silindirler ve bir top havuzu. Hafta sonu aileyle gelinir, oyundan sonra aynı binadaki pizzacıya çıkılırdı. 2000’lerin başında daha küçük bir yere taşındı, sonra kapandı.
Bir oyun salonunun bodrumda olması rastlantı sayılmaz ve bir tasarım kararıdır. Ekran karanlık ister. Gün ışığı olmayan yerde saat de olmaz; içeride vakit durur ve jeton biter. Tavan alçaktır, ses halıya ve makinelerin gövdesine çarpıp geri döner, yüz ayrı melodinin karışımı bir uğultu olur. Yetişkin için bu bir gürültüdür; çocuk için kapıdan girer girmez başlayan bir vaattir. Kumarhaneler de aynı reçeteyle tasarlanır: penceresiz, saatsiz, halılı ve ışıklı.
Dreamland’i mahalledeki atari salonundan ayıran şey ise meşruiyetiydi. Mahalle salonu çoğu ailenin gözünde okuldan kaçılan, sigara içilen bir yerdi ve yasaktı. Dreamland bir alışveriş merkezinin içindeydi, temizdi, görevlisi vardı; aile çocuğu oraya kendi eliyle götürürdü. Aynı oyun, başka bir mekânda başka bir anlam kazanır. Sokaktaki oyunun ekrana nasıl taşındığı ise “Bir dönemin eşyaları · 4” yazısının oyun bölümünün konusu.
06Aynı bina, iki ayrı yapı: çocuğun ve yetişkinin Atakule’si
Kesite yeniden bakın. Yetişkinin hareketi yukarı doğrudur: bilet alır, asansöre biner, masaya oturur ve şehre bakar. Deneyimi görseldir, yavaştır ve bir başkasıyla paylaşılır. Çocuğun hareketi aşağı doğrudur: yürüyen merdivenden iner, sesin ve ışığın içine girer. Deneyimi bedenseldir, hızlıdır ve çoğu zaman tek başınadır; yanında arkadaşı olsa da gözü ekrandadır.
| Tepe | Dip | |
|---|---|---|
| Kimin | Yetişkinin | Çocuğun |
| Işık | Gün ışığı, ufuk | Karanlık, ekran |
| Zaman | Saatte bir tur; yavaş | Jeton süresi; hızlı |
| Ses | Çatal, bıçak, alçak konuşma | Yüz makinenin uğultusu |
| Ne yapılır | Bakılır | Oynanır |
| Para | Hesap, ayda yılda bir | Jeton, her hafta |
| Bugün | Korundu | Yıkıldı |
Çocuk için jetonun ayrı bir anlamı vardır: çoğu zaman harcamasına kendisinin karar verdiği ilk paradır. Üç jetonu hangi makineye atacağını seçmek, kaybedince bittiğini görmek ve bir sonraki haftayı beklemek, küçük bir ekonomi dersidir. Büyük bir yapının içinde anne babadan elli metre uzaklaşmak, yürüyen merdiveni tek başına inmek de öyledir: denetimli bir bağımsızlık provası. Sokağın çocuğa verdiği şeyi, kapalı ve güvenli bir kutuda, daha küçük dozda verir.
Yetişkin olunca aynı yer başka bir şeye dönüşür. Çocukken uçsuz bucaksız görünen salonun aslında bir dükkân kadar olduğunu anlarsınız; mekân küçülmemiştir, siz büyümüşsünüzdür. Göz hizası bir metreden bir buçuk metreye çıktığında tavan alçalır, koridor kısalır. Hafıza ise ilk ölçüyü saklar. Bu yüzden çocukluk mekânına dönen herkes aynı cümleyi kurar: “Ben burayı daha büyük hatırlıyordum.”
Çünkü aynı mekânı herkes aynı yükseklikten ve aynı niyetle yaşamaz, ve tasarımcı bunu unuttuğunda mekân yalnızca kendisi gibi olanlara hizmet eder. Bir yapıyı çizerken yetişkinin göz hizasından düşünürüm; ama o yapıda bir çocuk, bir yaşlı, ilk kez gelen biri ve her gün gelen biri de olacak. Her biri için kapı başka ağırlıkta, basamak başka yükseklikte, ses başka şiddettedir. Bir kuşağın bir bodrumu neden bu kadar sevdiğini anlamak, bir sonraki mekânda kimin neyi seveceğini kestirmenin tek yoludur.
07Çöküş: daha büyüğü gelince
Atakule’yi rakipleri bitirdi. 1990’lardan başlayarak Ankara’da art arda daha büyük, otoparklı, sinemalı ve yemek katlı alışveriş merkezleri açıldı; 2000’lerde sayıları onları buldu. Atakule’nin küçük dükkânları, dar otoparkı ve yetersiz tesisatı bunlarla yarışamadı. 2000’lerin sonunda katlar boşalmaya başladı, son dükkânlar 2012’de kapandı. Kule bir süre, altında hiçbir şey olmayan bir simge olarak kaldı.
2016’da yeni bir proje başladı. Tabandaki eski çarşı kaldırıldı ve yerine dört katlı yeni bir alışveriş merkezi yapıldı; kapalı otopark eklendi, kule özgün biçimiyle onarıldı ve dönen kat korundu. Yapı 29 Ekim 2018’de yeniden açıldı. Mavi cam küpler ve en alt kattaki salon artık yok.
08Korunan gökyüzü, yıkılan bodrum
Yenilemede neyin korunup neyin yıkıldığına bakmak öğreticidir. Kule korundu, çünkü şehrin siluetindeydi; herkesin gördüğü şey herkesin malıdır ve ona dokunmak zordur. Çarşı yıkıldı, çünkü yalnızca içine girenlerin hafızasındaydı ve hafızanın tapusu yoktur. Mimari koruma çoğu zaman böyle çalışır: dışarıdan görünen korunur, içeride yaşanan gider. Oysa bir kuşağın Atakule dediği şey, büyük ölçüde o içerisiydi.
Bu bir suçlama sayılmaz. Çalışmayan bir çarşıyı, tesisatı yetmeyen dükkânları ve boş katları olduğu gibi tutmak da bir çözüm olmazdı; yapı ancak kullanılırsa yaşar. Ama bir ders var. Bir mekânın değeri yalnızca cephesinde ve strüktüründe durmaz; orada tekrarlanan alışkanlıklarda da durur: hafta sonu gelmek, aşağı inmek, sonra pizzaya çıkmak. Bir yenileme projesi bu alışkanlıkların hangisinin taşınabileceğini sormazsa, eskisinden daha iyi bir bina yapar ve eskisinden daha az sevilen bir yer elde eder.
Yeni yapının buna bir cevabı var: tabanın üstü teras yapıldı ve çarşının tepesi, içeridekiler kuleyi görebilsin diye açıldı. Bakmak, yani yapının ilk günden beri tek işi, bu kez aşağıdan yukarıya doğru yeniden kuruldu.
09Ne getirdi, ne götürdü?
Atakule’den bir tasarımcıya kalan üç şey var. Birincisi, bir yapının en değerli yeri her zaman en pahalı yeri olmaz; bazen en alt kattaki ucuz salondur. İkincisi, çocuk bir mekânı yetişkinden başka bir yükseklikten, başka bir hızla ve başka bir yöne doğru yaşar; iyi bir kamusal iç mekân ikisine de bir yer bırakır. Üçüncüsü, yenilemek yalnızca malzemeyi yenilemek değildir. Neyin hatırlandığını bilmeden neyin korunacağına karar verilemez.