Sadelik ve ihtişam: aynı odada buluşabilir mi?

01Bir yanlış anlaşılmayla başlayalım

İlk görüşmelerde iki cümleyi çok sık duyarız. Biri şöyledir: “Sade olsun ama boş durmasın.” Öbürü de şöyle: “Gösterişli olsun ama yormasın.”

İki cümle birbirinin tersi gibi görünür. Aslında ikisi de aynı şeyi ister ve ikisi de aynı varsayıma dayanır: sadelik ile ihtişam tek bir çizginin iki ucudur, birine yaklaşan öbüründen uzaklaşır.

Öyle olmadığını görmek için Roma’ya gitmek yeter. Pantheon’u düşünün. Tek bir hacim, tek bir kubbe, tepede gökyüzüne açılan tek bir göz. İçinde neredeyse hiçbir “şey” yoktur. Yine de iki bin yıldır kapıdan giren herkes bir an susar. Sade midir? Fazlasıyla. İhtişamlı mıdır? Ondan da fazla.

Demek ki ortada tek bir çizgi yok. Birbirinden bağımsız iki soru var:

• Mekânda kaç şey var? Buna verilen cevap bizi “sade” ile “yoğun” arasında bir yere koyar.
• Mekân insanı ne kadar etkiliyor? Buna verilen cevap ise “sıradan” ile “ihtişamlı” arasında bir yere.

Haritanın üst sırasına bakın. Versailles Sarayı’nın Aynalı Galerisi 73 m uzunluğundadır ve 357 ayna taşır; Dolmabahçe’nin Muayede Salonu kristalle, yaldızla, desenle doludur. İkisi de ihtişamlıdır. Aynı sıranın solunda ise Pantheon, Mimar Sinan’ın Edirne’deki Selimiye’si ve Mies van der Rohe’nin 1929’da Barcelona’da kurduğu pavyon durur. Onlar da ihtişamlıdır, ama bambaşka bir yoldan.

Alt sıra daha öğretici. Bir mekânı boşaltıp beyaza boyamak onu sade yapar ama etkileyici yapmaz. Pahalı şeylerle doldurmak da yalnızca yoğun yapar. Bu yazının geri kalanı, alt sıradan üst sıraya nasıl çıkılacağıyla ilgili.

02Sadelik seçmektir

“Az, çoktur” sözünü herkes bilir; mimar Mies van der Rohe ile özdeşleşmiştir. Tasarımcı Dieter Rams’ın cümlesi ise bize daha doğru gelir: “Daha az, ama daha iyi.” Cümlenin asıl yükünü ikinci yarısı taşır.

Bir şeyleri çıkarıp gerisini olduğu gibi bırakınca mekân sadeleşmez, yalnızca eksilir. Kalan her şeyin, çıkarılanların da işini görecek kadar iyi olması gerekir. Barcelona Pavyonu’nda bir avuç eleman vardır: birkaç duvar, sekiz ince kolon, bir su yüzeyi. Ama o duvarlardan biri, damarları bir tablo gibi akan tek parça oniks taşıdır. Mies süsü kaldırmış, yerine malzemenin kendisini koymuştur.

Buradan, pek söylenmeyen bir sonuç çıkar: sade iş, kalabalık işten daha zordur ve çoğu zaman daha pahalıdır. Neden mi?

Süs, hatayı örter. Duvarla zeminin birleştiği yere bir süpürgelik koyarsanız, o birleşim milimetresi milimetresine düzgün olmak zorunda kalmaz; süpürgelik aradaki kusuru kapatır. Kapının çevresine pervaz çakarsanız, kasa ile duvar arasındaki boşluk görünmez olur. Sade bir mekânda bu örtüler yoktur. Duvar zemine çıplak iner, kapı duvarla aynı düzlemde durur, derzler bir odadan ötekine hizalı devam eder. Göz dolaşacak başka bir şey bulamadığı için en küçük eğriliği hemen yakalar.

Süs hatayı örter; sade yüzey hatayı büyütür.

O yüzden “sade olsun, ucuz olsun” cümlesi çoğunlukla kendi içinde çelişir. Sade işte para malzemeden çok işçiliğe ve ön hazırlığa gider.

Sadeliğin ne olmadığını da söylemek gerekir. Boş oda, soğuk oda ve baştan aşağı beyaza boyanmış oda sıkça sadelikle karıştırılır. Japon yazar Tanizaki, 1933’te yazdığı “Gölgeye Övgü”de geleneksel Japon odasının güzelliğini ışığın kâğıt panelden süzülüp loş köşelerde yavaşça sönmesine bağlar. O odalar son derece sadedir ama hiç de boş hissettirmez; çünkü boşluğu ışık ve gölge doldurur.

03İhtişam bir duygudur

İhtişam kelimesini çoğu zaman altın varakla, kristalle, mermerle birlikte düşünürüz. Bizim tarifimiz başka: ihtişam, bir mekâna girdiğinizde sizi bir an yavaşlatan, sesinizi alçalttıran, başınızı kaldırıp baktıran şeydir. İnsan o an kendini biraz küçük, mekânı biraz büyük hisseder.

Bu duyguyu üreten beş kaynak vardır ve hiçbiri “çok eşya” değildir:

• Oran. Tavan yüksekliği, bir açıklığın genişliği, bir duvarın kesintisiz uzunluğu. Mekânın insana göre ölçüsü.
• Işık. Nereden geldiği, neye çarptığı, nerede bittiği.
• Malzeme. Taklit olmayan, yaşlandıkça güzelleşen, dokununca kendini belli eden yüzeyler.
• Boşluk. Hiçbir şey konmamış, bilerek boş bırakılmış alan.
• İşçilik. İki malzemenin birleştiği çizginin temizliği. İhtişamın en sessiz, en pahalı kaynağı.

Bu bir his meselesi gibi görünür ama ölçülmüştür de. Meyers-Levy ve Zhu’nun 2007’de yayımlanan deneylerinde katılımcılar yaklaşık 2,4 m ve 3 m tavanlı odalara alındı. Yüksek tavanlı odadakilerin aklına özgürlükle ilgili kavramlar daha kolay geldi; bu kişiler daha soyut ve bütüncül düşündü. Alçak tavanlı odadakiler ise ayrıntıya odaklandı. Tavan yalnızca başımızın üstünde durmaz, düşünme biçimimize de karışır.

İhtişamı gösterişten ayıran çizgi de buradadır. İhtişam mekânın kendisinden gelir: oranından, ışığından, emeğinden. Gösteriş ise etikete yaslanır; “bu pahalı” demek ister. Birincisi yıllar geçtikçe değer kazanır, ikincisi modası geçtiği gün yorar.

Türkiye’de bu çizginin bir geçmişi vardır. İki kuşak önce evin en iyi eşyası kullanılmak için değil, gösterilmek için alınırdı: vitrindeki takım, misafir odasının kapalı kapısı, üstü örtülü koltuk. Gösteriş orada bir kusur sayılmazdı; misafire duyulan saygının diliydi. Bugün “gösterişli olsun” cümlesini duyduğumuzda çoğu zaman o dili duyarız. İşimiz onu küçümsemek değil, aynı saygıyı etiketle değil oranla, ışıkla ve işçilikle söylemenin yolunu bulmaktır. O eşyaların hikâyesi ev düzeni üzerine yazının konusu.

04Göz neden yorulur?

Hiç bir mağazadan, bir düğün salonundan ya da bir evden başınız ağrıyarak çıktınız mı? Bunun fizyolojik bir karşılığı var.

Princeton Üniversitesi’nden McMains ve Kastner’in 2011’de yayımladığı beyin görüntüleme çalışması şunu gösterdi: görüş alanımıza giren her nesne, beynin görme bölgesinde temsil edilmek için ötekilerle yarışır. Nesne çoğaldıkça bu yarış sertleşir ve dikkatimizi bir şeye vermek için daha fazla çaba harcarız. Kalabalık bir oda, biz fark etmesek de bizi çalıştırır.

Öte yandan bomboş bir oda da iyi gelmez. Psikolog Daniel Berlyne’ın 1970’lerde ortaya koyduğu ve o günden beri defalarca sınanan bulguya göre, görsel karmaşıklık ile hoşlanma arasındaki ilişki ters bir U çizer.

İyi bir içmimari proje bu eğrinin tepesini arar. Tepe herkes için aynı yerde değildir: yatak odasında sola, bir restoranda sağa kayar. Ama yön hep aynıdır. Gözün dinleneceği sakin yüzeyler ve üzerinde duracağı birkaç güçlü nokta.

05Peki süs suç mu?

Viyanalı mimar Adolf Loos, 1900’lerin başında yazdığı ünlü metnine “Süsleme ve Suç” adını vermişti. Yarım yüzyıl sonra Robert Venturi ona ve Mies’e kısa bir cevap yazdı: “Az, sıkıcıdır.”

İkisi de bir yerde haklı. Biz meseleye şöyle bakıyoruz: bir nedeni olan süs, süs değildir. İki malzemenin birleşimini çözen bir profil, bir salonun yankısını kıran dokulu bir yüzey, eli doğru yerden karşılayan bir kulp, bir kültürün hafızasını taşıyan bir desen. Bunların hepsi bir iş görür. Sorun, nedensiz tekrarlanan, yalnızca “boş kalmasın” diye eklenen şeydir.

Bunu ayırt etmek için tek bir soru yeter: Bunu kaldırırsam ne kaybederim? Cevap “hiçbir şey” ise kaldırın. Cevap “mekânın karakterini” ise ona artık süs demeyiz; tasarımın parçası olmuştur.

06İkisini bir araya getiren beş karar

Sakin ama etkileyici bir mekân tesadüfen çıkmaz. Projenin başında verilen birkaç karara bağlıdır.

1. Bir kahraman seçin

Her mekânın tek bir ana fikri olsun: bir merdiven, bir taş duvar, bir manzara, bir ışık. Gerisi ona eşlik eder, onunla yarışmaz. Bir odada her şey “bana bak” diyorsa, kimseye bakamazsınız.

2. Bütçeyi yaymayın, toplayın

Aynı parayı yirmi kaleme eşit dağıtırsanız yirmi vasat şey alırsınız. Üç kaleme toplarsanız üç mükemmel şey ve onları öne çıkaran sakin bir arka plan elde edersiniz.

3. Boşluğu da bir malzeme sayın

Boş bir duvar “henüz bir şey asılmamış duvar” değildir. Yanındaki tabloya değer katan, gözün dinlendiği yüzeydir. Müzeler bunu çok iyi bilir: bir eserin çevresindeki boşluk ne kadar genişse, eser o kadar önemli görünür.

4. Işığı tavandan çok duvara verin

Aynı oda, yalnızca ışığı değiştiği için basık ya da ferah görünebilir. Bu başlı başına bir konu; aydınlatma yazımız bunu ayrıntısıyla anlatır.

5. Elin değdiği yere iyi malzeme koyun

Kapı kolu, tezgâhın kenarı, merdiven küpeştesi, çekmecenin içi. İnsan bir mekânın kalitesini gözüyle tahmin eder, eliyle doğrular. Uzaktan bakılan yüzeyde yapılacak tasarruf, her gün dokunulan yerde yapılacak tasarruftan çok daha az hissedilir.

07Mekâna göre denge

Dengenin yeri mekânın işine göre değişir. Evde ağırlık sadelikten yanadır, çünkü ev her gün yaşanır ve insanın dinlenmesi gerekir; ihtişam tek bir yerde, örneğin girişte ya da salonun bir duvarında toplanır. Restoranda ve otel lobisinde insanlar birkaç saatliğine gelir; orada daha yoğun, daha teatral bir dil taşınabilir. Ofiste sadelik bir verimlilik meselesidir; ihtişam ise karşılama alanına ve toplantı odasına, yani kurumun kendini anlattığı yerlere aittir. Klinikte sadelik güven verir; orada ihtişamın karşılığı kusursuz temizlik ve kusursuz detaydır.

08Sadelik seçer, ihtişam iyileştirir

Saint-Exupéry’nin sıkça anılan düşüncesi tasarım için de geçerlidir: mükemmelliğe eklenecek bir şey kalmadığında değil, çıkarılacak bir şey kalmadığında ulaşılır.

Bizim işimizde bu şöyle karşılık buluyor: sadelik neyin kalacağına karar verir, ihtişam kalanın ne kadar iyi olacağına. Projenin başında ikisine birden yer açılırsa aynı odada rahatça buluşurlar.