Zamansız tasarım: on yıl sonra da iyi görünen mekân nasıl kurulur?

01“Zamansız” derken neyi kastediyoruz?

Önce bir yanlışı düzeltelim. Zamansız tasarım, hiçbir döneme ait olmayan tasarım demek olamaz; her mekân yapıldığı yılın malzemesiyle, tekniğiyle, bütçesiyle yapılır. Kastettiğimiz şey daha mütevazı: yapıldığı yılı ele vermeyen ve yıllar geçtikçe sahibini utandırmayan mekân.

Bunu sınamanın basit bir yolu var. Bir mekânın fotoğrafına bakın ve kendinize sorun: bu ne zaman yapılmış? “2019” diyebiliyorsanız, o mekân modayı izlemiştir. “Bilemedim, belki geçen yıl, belki otuz yıl önce” diyorsanız aradığımız şey odur.

Şekildeki kırmızı eğri tanıdıktır. Bir renk ya da bir malzeme birkaç yıl içinde her dergide, her kafede, her yeni dairede görünür; sonra bir sabah bakarsınız, herkes ondan kurtulmaya çalışıyor. Sorun o rengin çirkin olması değildir. Çok kısa sürede çok fazla yerde görülmüş, bu yüzden bir yılın damgasını taşır hâle gelmiştir.

02Önce şunu ayırın: hangisi ne kadar kalıcı?

Zamansız tasarımın en işe yarar kuralı estetikle değil, takvimle ilgilidir. Bir evdeki her şeyin ömrü aynı değildir. Mimar Frank Duffy’nin ortaya attığı, yazar Stewart Brand’in 1994’te geliştirdiği bir fikir var: bina, farklı hızlarda değişen katmanlardan oluşur. Taşıyıcı sistem 30 ile 300 yıl arasında ayakta kalır, tesisat 7–15 yılda yenilenir, eşya ise günden güne yer değiştirir.

İç mekân için bunu şöyle uyarlıyoruz.

Kural şudur: bir kararın ömrü ne kadar uzunsa, karar o kadar sakin olmalı. Cesur olmak istediğiniz her şeyi alttaki iki katmana taşıyın. Zümrüt yeşili bir kadife yastık iki yıl sonra sıkarsa değiştirirsiniz. Zümrüt yeşili bir banyo seramiği sıkarsa, onu sökmek için bir tesisatçı, bir seramikçi ve üç hafta gerekir.

İnsanların pişman olduğu kararların neredeyse tamamı, hızlı katmana ait bir hevesin yavaş katmana uygulanmasıdır: modası geçen renkte mutfak dolabı, o yılın deseniyle kaplanmış banyo, bir dönemin imzası olmuş tavan detayı.

03Oran: hiç eskimeyen tek şey

Renk eskir, malzeme yıpranır, mobilya değişir. Oran kalır. Yüz yıllık bir apartman dairesine girdiğinizde hissettiğiniz ferahlık, duvar renginden gelmez; tavanın yüksekliğinden, pencerenin boyundan ve kapıların hizasından gelir.

Oranı düzeltmek için duvar yıkmak şart değildir. Çoğu mekânda en büyük kazanç hizalamadan gelir: kapı üstlerinin, pencere üstlerinin, dolap bitişlerinin aynı çizgiye oturması.

Dikkat edilecek birkaç oran kararı daha var. Kapıları mümkün olduğunca yüksek tutun; tavana kadar uzanan bir kapı, standart 2,10 m kapıdan çok daha uzun yıllar “yeni” görünür. Süpürgeliği ya belirgin yapın ya da duvarla aynı düzleme gömün; 6–7 cm yüksekliğindeki kararsız süpürgelik bir dönemin işaretidir. Asma tavanı bir süs olarak kullanmayın; kademeli, kıvrımlı, içinden renkli ışık sızan tavanlar en hızlı eskiyen detaylar arasındadır.

04Malzeme: yaşlanır mı, eskir mi?

Malzemeleri ikiye ayırmak mümkün. Bir kısmı kullanıldıkça güzelleşir: masif ahşap koyulaşır, pirinç matlaşır, doğal taş hafifçe aşınır, deri yumuşar. Buna patina denir ve satın alınamaz; yalnızca zamanla gelir. Öteki kısım ise ilk gün en iyi hâlindedir ve o günden sonra yalnızca kötüleşir: kaplaması kalkan kapak, sararan plastik, çizilen parlak yüzey.

Buradan üç pratik kural çıkar.

Malzeme neyse o görünsün. Ahşap görünümlü seramik, mermer desenli laminat, metal görünümlü plastik birer taklittir ve taklit, taklit ettiği şeyin modasına bağlıdır. Bütçe gerçek mermere yetmiyorsa, mermer taklidi yerine kendi adıyla anılan dürüst bir malzeme seçin: düz bir seramik, iyi bir kompozit, boyalı bir yüzey.

Mat ve dokulu yüzey parlak yüzeyden uzun yaşar. Parlak yüzey her çiziği, her parmak izini gösterir ve bir dönemin “lüks” anlayışına aittir. Mat yüzey kusuru saklar.

Az çeşit kullanın. Bir mekânda üç ana malzeme çoğu zaman yeter: bir zemin, bir ahşap, bir taş ya da metal. Her odada başka bir zemin, her dolapta başka bir kaplama, mekânı bir malzeme kataloğuna çevirir.

05Renk paleti: zemin sakin, vurgu serbest

Renkte işe yarayan eski bir oran var: mekânın yaklaşık %60’ı ana renk, %30’u ikinci renk, %10’u vurgu. Zamansız bir mekânda bu oran katmanlarla örtüşür. Ana renk duvarlar, tavan ve zemindir; ikinci renk ahşap, dolaplar ve büyük mobilyadır; vurgu ise hızlı katmandır.

Riskli gruptaki renklerin hiçbiri kendi başına kötü sayılmaz. Avokado yeşili bir yastıkta gayet iyi durur. Risk, bu renklerin kalıcı ve büyük bir yüzeye, yani dolaba, seramiğe, lavaboya uygulanmasındadır.

Türkiye’nin kendi yıl damgaları da vardır ve renkten çok malzemeyle okunur: 1970’lerin formika mutfağı, 1980’lerin lambri duvarı ve kartonpiyer tavanı, 1990’ların bordo takımı ile kademeli asma tavanı, 2000’lerin parlak lake kapağı ve çok koyu ahşabı, 2010’ların gri laminatı ile tavandaki spot tarlası. Hiçbiri yapıldığı gün yanlış görünmüyordu; hepsi o yılın “en yenisi” idi. Bu malzemelerin nereden gelip nereye gittiği bir dönemin malzemeleri üzerine yazının konusu.

Renkte güvenli kalmanın birkaç yolu:

• Doygunluğu düşürün. Aynı yeşilin grileşmiş, toprağa yaklaşmış hâli, saf hâlinden çok daha uzun yaşar. Doğada geniş yüzeyler nadiren saf renklidir.
• Beyazı saf seçmeyin. İçine bir damla sarı ya da gri katılmış kırık beyaz, mavimsi saf beyazdan daha sıcak ve daha az “yeni boyanmış” görünür.
• Sıcak mı soğuk mu, bir tarafı tutun. Sıcak ahşabın yanına soğuk gri duvar, soğuk taşın yanına sarımsı ışık koymak, 2010’ların en yaygın hatasıydı. Palet tek bir sıcaklıkta kalınca bütünlük kendiliğinden gelir.
• Rengi ışıkla birlikte seçin. Aynı boya 2700 K ışıkta başka, 4000 K ışıkta başka görünür. Bu konu aydınlatma yazımızın konusu.
• Siyahı az ve ince kullanın. İnce bir siyah çizgi, yani bir doğrama, bir lamba ayağı, bir kulp, paleti toparlar. Geniş siyah yüzey ise toz, iz ve ışık sorunlarını beraberinde getirir.

06Biçim: yalın çizgi, tanıdık geometri

Mobilya ve detayda uzun yaşayan biçimler şaşırtıcı ölçüde sıradandır: dikdörtgen, daire, düz çizgi, yumuşak bir pah. Bir biçimi tarif etmek için o yılın adını anmak gerekiyorsa, “şu sıralar herkesin yaptırdığı kemerli niş” gibi, o biçim hızlı katmana aittir.

Elli, altmış yıldır kesintisiz üretilen sandalyelere, lambalara, armatürlere bakın. Ortak noktaları gösterişsiz olmalarıdır. Uzun süredir ayakta olan bir tasarımın önümüzdeki yıllarda da ayakta kalma ihtimali, geçen yıl çıkmış bir tasarımınkinden yüksektir. Büyük mobilyada ve armatürde bu yüzden denenmiş olana yaslanmak akıllıcadır.

Detayda da aynı mantık geçerli. Kulpsuz ya da çok sade kulplu kapak, gizli menteşe, düz derzli seramik, görünmeyen süpürgelik. Bunların ortak özelliği, bakan kişiye bir yıl söylememeleridir.

07Olmalı, olmamalı

Sol sütunun son maddesi önemli. Zamansız mekân, kişiliksiz mekân demek değildir. Baştan sona nötr, hiçbir iz taşımayan bir ev otel odasına benzer ve o da bir dönemin modasıdır. Bir tablo, miras kalmış bir sandık, yolculuktan gelmiş bir kilim, mekânı sahibine bağlar. Böyle parçalar eskimez, çünkü zaten hiçbir modaya ait olmamışlardır.

08Karar karar güvenli bölge

09Son olarak üç soru

Bir karar verirken, özellikle de pahalı ve kalıcı bir kararsa, kendinize şu üç soruyu sorun.

Bunu beş yıl önce de beğenir miydim? Cevap evetse, beş yıl sonra da beğenme ihtimaliniz yüksektir. Yalnızca bu yıl güzel görünüyorsa, onu size bu yıl sevdiren şey kendisi olmayabilir.

Değiştirmek için ne gerekir? Bir tornavida yetiyorsa cesur olun. Bir ekip ve iki hafta gerekiyorsa sakin kalın.

Bunu kimde, nerede gördüğüm için istiyorum? Aynı ay içinde üç ayrı yerde gördüğünüz bir şeyi istiyorsanız, onu çok yakında herkes görmüş olacaktır.

Zamansız bir mekân ilk gün misafirlerinize “vay” dedirtmeyebilir. On yıl sonra aynı misafirler geldiğinde ise evin ne zaman yapıldığını kestiremezler. Bizim ölçümüz budur. Konunun öbür yüzü, yani sadeliğin neden boşluk anlamına gelmediği, sadelik ve ihtişam yazımızın konusu.