01Önce bir iddia: zorunlu olan tek şey bir kuleydi, gerisi tercihti
Sergi Evi’nin operaya çevrilmesi genellikle tek bir karar gibi anlatılır. Oysa iki ayrı karardır ve ikisini ayırmadan tartışmak mümkün değildir. Birincisi işlevle ilgilidir: şehrin bir sahneye ihtiyacı vardı ve bir sahne, bir sergi salonunun veremeyeceği şeyler ister. İkincisi dille ilgilidir: yapının yüzü, 1940’ların beğenisine göre yeniden yazıldı.
İddia şudur: birinci karar savunulabilir, hatta kaçınılmazdı; ikincisi ise bir zorunluluk değil, bir tercihti. Sergi Evi içeriden opera olabilir, dışarıdan büyük ölçüde Sergi Evi kalabilirdi. Kalmadı, çünkü 1946’da kimse onun kalmasını istemiyordu.
021933: bir cemiyet, bir yarışma, genç bir mimar
Yapıyı devlet değil, bir cemiyet yaptırdı: Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti. 1929 bunalımının ardından kurulan bu cemiyetin işi, halka yerli malı kullanmayı ve tasarrufu anlatmaktı; sergi, bu anlatının en etkili aracıydı. Bir gazete yazısı okuyana ulaşır; içinde yerli kumaşın, yerli şekerin, yerli makinenin durduğu bir salon ise okumayana da ulaşır.
1933’te açılan uluslararası yarışmaya 26 proje katıldı; onu yabancıydı. Şartname iki şey istiyordu: yapı “modern mimari”ye uygun olacak ve cemiyetin bütçesini aşmayacaktı. Birincilik, İtalyan Paolo Vietti-Violi ile yirmi sekiz yaşındaki Şevki Balmumcu arasında paylaştırıldı. İtalyan projesi bütçeye sığmadı; Balmumcu’nun projesi hem ucuz olduğu için hem de genç Türk mimarları yüreklendirmek için seçildi.
Balmumcu 1905’te İstanbul’da doğmuş, 1928’de Güzel Sanatlar Akademisi’ni bitirmişti. Yapı yaklaşık bir yılda çıktı ve 1934’ün Cumhuriyet Bayramı’nda, bir sanayi ve yerli mallar sergisiyle açıldı. Elektrik ve kalorifer tesisatı dâhil toplam maliyet 310 bin liradır.
03Yapı: bulvara demirlemiş bir gemi
Yapı, Atatürk Bulvarı’na bakan uzun ve yatay bir hacimdir; uçları yuvarlatılmıştır. Bu yataylığı iki şey dengeler: yana kaydırılmış bir giriş bloğu ve dikine yükselen betonarme bir saat kulesi. Cephede şerit pencereler boydan boya uzanır; dam düzdür ve üstten ışık alır; yüzey fildişi rengi sıvadır. Dönemin gözüyle bakanlar yapıyı büyük bir gemiye benzetmiştir: gövde, güverte çizgileri, baca.
Gemi benzetmesi rastlantı sayılmaz. 1930’ların modern mimarisi biçim dilini makineden, özellikle okyanus gemisinden almıştı: yuvarlak köşe, korkuluk çizgisi, bant pencere. Bir tasarruf cemiyetinin yapısı için de doğru dildi: süs yok, israf yok, her çizgi bir işe yarıyor görünür.
İçerisi için mimarın kendi açıklaması aktarılır: bölümleri birbirinden farklı kurmuştu, çünkü ziyaretçinin sıkılmasını istemiyordu. Bu cümle bir sergi yapısının bütün tasarım mantığını özetler. Sergi salonu, içinde yüründüğü sürece çalışır; bu yüzden uzun, sürekli ve değişkendir. Bir sahne ise tam tersini ister: herkes oturur ve tek bir noktaya bakar. On dört yıl sonra yapının başına gelecek olan, bu iki cümlenin arasındaki farktır.
Yapı çok beğenildi. Mesleğin dergisi onu Ankara’nın en güzel binası diye andı; fotoğrafları kartpostallarda ve devletin yurt dışına dönük tanıtım dergisinde yayımlandı. Bir Türk mimarın uluslararası bir yarışmada kazanması da ayrıca kutlandı.
04On iki yıl: içinde ne sergilendi?
1934’ten 1946’ya kadar Sergi Evi adını hak etti. Açılış sergisinin ardından beş yıllık sanayi planını anlatan sergi, “Türkiye: Tarih, Güzellik ve İş Memleketi” sergisi, el işleri ve küçük sanatlar sergisi, kömür yakan araçlar sergisi, ziraat sergisi ve resim–heykel sergileri geldi. Başlıklar tek başına bir dönemi anlatır: devlet, halka fabrikasını, tarlasını, sobasını ve tarihini aynı salonda gösteriyordu.
Sergi, 1930’ların kitle iletişim aracıydı. Radyo yeni yaygınlaşıyordu, televizyon yoktu, okuma yazma oranı düşüktü. Bir fikri kalabalığa anlatmanın yolu, onu bir salona dizip içinden insan geçirmekti.
05On dört yılda ne değişti?
Dört şey değişti ve dördü de yapının dışındaydı.
Bir: devletin gösterdiği şey. 1935’te besteci Paul Hindemith ve tiyatro yönetmeni Carl Ebert Ankara’ya çağrıldı; Ebert dokuz yıl kalıp tiyatro okulunu ve opera stüdyosunu yönetti. 1940’ta Devlet Konservatuvarı yasayla kuruldu. Aynı yıl öğrenciler Mozart’ın bir operasını ve Puccini’nin “Madama Butterfly”ının bir perdesini Türkçe sahneledi; 1941’de “Tosca” geldi. Yani devlet on yıl boyunca şarkıcı, oyuncu ve müzisyen yetiştirdi. 1940’ların ortasında elinde bir topluluk vardı ve onu çıkaracak bir sahnesi yoktu; Halkevi’nin salonu dışında yer bulunmuyordu.
İki: para. Savaş bitmişti ama savaş ekonomisi sürüyordu. Yeni bir opera binası yapacak bütçe yoktu. Elde, bulvarın üstünde, büyük hacimli, sağlam ve devlete ait bir yapı duruyordu.
Üç: serginin kendisi. Şehrin bir sergi binasına duyduğu ihtiyaç azalmıştı. Bunun nedenlerini kaynaklar ayrıntılı vermez; savaş yıllarında sanayi sergilerinin seyrekleşmesi ve radyonun yaygınlaşması akla gelen açıklamalardır, ama bunlar yorumdur.
Dört: beğeni. 1930’ların düz damlı, sıvalı, uluslararası dili 1940’larda fazla yabancı bulunmaya başlamıştı; yerine taşı, saçağı ve sütunu seven bir anlayış geçmişti. Bu değişimi Paul Bonatz üzerine yazıda anlattık. 1934’te “modern” bir övgüydü; 1946’da bir kusura dönmüştü.
Neden–sonuç zinciri böyle kurulur: yetişmiş bir topluluk, boş bir kasa, işlevi zayıflamış bir yapı ve değişmiş bir beğeni. 1946’da dönemin Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel, Sergi Evi’nin operaya çevrilmesine karar verdi. İş, bakanlığın danışmanı olan Bonatz’a verildi; programı Ebert’le birlikte hazırladı.
06Zorunlu olan, tercih edilen
Bonatz’ın yaptıkları tek tek sayılabilir. Burada onları iki sütuna ayırıyorum: bir sahnenin gerektirdikleri ve dönemin beğenisinin istedikleri.
| Müdahale | Neden? | Zorunlu mu? |
|---|---|---|
| Sahne kulesi eklenmesi | Dekor yukarı çekilerek değişir; sahnenin üstünde en az sahne kadar yükseklik gerekir | Evet |
| Eski ana holün sahneye, uzun kanadın salona çevrilmesi | Yapıdaki en yüksek hacim sahneye, en uzun hacim seyirciye yarar | Evet; akılcı bir yerleşim |
| Orkestra çukuru, sahne arkası, atölyeler | Operanın görünmeyen yarısı | Evet |
| Fuaye ve çift kollu merdiven | Yüzlerce kişinin aynı anda girip çıkması, arada beklemesi | Evet; biçimi tercih |
| Şerit pencerelerin kapatılması | Salon karanlık olmalı; uzun pencere ışık ve ses sızdırır | Kısmen: içeriden kapatılabilirdi |
| Saat kulesinin yıkılması | “Tek kütle” isteği | Hayır |
| Sütunlu giriş, revak | Törensel bir karşılama, dönemin dili | Hayır |
| Kare pencereler, eğimli çatı, taş rengi yüz | Dönemin beğenisi | Hayır |
| Bezemeli tavan, alçı şebeke, avize | Operanın törensel havası | Hayır; ama iç mekânın işi |
Tablonun ilk dört satırı işlevdir ve hiçbir mimar bunlardan kaçamazdı. Bir sahneyi sahne yapan şey, seyircinin görmediği yüksekliktir: perde, dekor ve ışık köprüleri yukarı çekilir ve bunun için sahnenin üstünde büyük bir boşluk gerekir. Sergi Evi yatay bir yapıydı; bu yükseklik onda yoktu. Dolayısıyla silueti ne olursa olsun değişecekti: bulvardaki geminin üstüne bir kutu konacaktı.
Son dört satır ise dildir. Saat kulesi operaya engel değildi; yıkılması, parçalı görünüm yerine tek bir kütle istendiği içindir. Şerit pencereler içeriden kapatılabilir, dışarıdan yerinde bırakılabilirdi. Revak ve eğimli çatı, bir sahnenin değil bir dönemin ihtiyacıydı.
07Özgün hâliyle kalamaz mıydı?
Soruyu üçe bölmek gerekir.
Sergi yapısı olarak kalabilir miydi? Kalabilirdi, ama büyük olasılıkla boş kalırdı. İşlevini yitirmiş bir yapıyı korumanın en zor biçimi, ona dokunmamaktır; kullanılmayan bina bakımsız kalır ve bir gün yıkılması kolaylaşır. Dizinin bir başka yazısında, Kavaklıdere Sineması’nda, boş kalmanın bir yapıyı koruduğunu görmüştük; ama o yapı bir apartmanın altındaydı ve arsası başkasına yaramıyordu. Sergi Evi başkentin ana bulvarında, şehrin en değerli yerlerinden birindeydi.
Opera olup dışarıdan aynı kalabilir miydi? Büyük ölçüde evet. Sahne kulesi siluete girecekti, ama saat kulesi, yatay bantlar ve fildişi yüz yerinde kalabilirdi. Bu, ortaya kusursuz bir opera çıkarmazdı; sergi için kurulmuş bir kabuk, sahne için her zaman bir uzlaşmadır ve dönemin eleştirmenleri de bunu söylemiştir. Ama uygulanan çözüm de aynı kabuğun içindedir; yani teknik uzlaşma zaten kabul edilmişti. Fark, kabuğun yüzündeydi.
Öyleyse neden kalmadı? Çünkü 1946’da “özgün hâli korumak” diye bir değer henüz modern yapılar için geçerli sayılmıyordu. Korunan şey eski olandı: cami, han, konak. On iki yaşındaki bir sergi binası tarih değil, modası geçmiş bir yeni yapıydı. Onu dönüştüren mimar da bakan da kendini bir şeyi yok eden kişi olarak değil, eskimiş bir şeyi iyileştiren kişi olarak görüyordu. Bonatz’ın yapı için söylediği aktarılır: onu sevmeyi öğreniyordu. Bu cümle, yapıyı baştan sevmediğini de söyler.
Yirmi otuz yıllık yapılar neden en kolay yıkılanlardır? Çünkü bir yapı, yaşamının ortasında en savunmasız hâlindedir: yeni olmanın çekiciliğini yitirmiş, eski olmanın saygınlığını henüz kazanmamıştır. Sergi Evi on iki yaşında, tam bu aralıkta yakalandı. Aynı yapı 1934’te alkışlanıyordu; bugün o hâliyle ayakta olsaydı büyük olasılıkla tescilli olurdu. Arada geçen sürede ise yalnızca “demode” idi. Bugün 1970’lerin ve 80’lerin yapıları aynı aralıktadır.
08Mimarına ne oldu?
Balmumcu Sergi Evi’nden sonra birkaç yarışma daha kazandı, sonra yıllarca bir kamu kurumunun inşaat bürosunu yönetti. Aktarıldığına göre dönüşüm onu derinden sarstı; mimarlıktan uzaklaştı ve Ankara’ya bir daha dönmedi. 20 Nisan 1982’de İstanbul’da maalesef hayatını kaybetti.
Eleştiri yalnızca ondan gelmedi. Bir yüksek mimar meslek dergisinde, mevcut bir yapıyı tiyatroya uydurmanın doğru olmadığını yazdı. Bir başka eleştirmen, yabancı mimarların yerel motifleri cephelere yapıştırdığını söyledi. İtirazların ortak noktası şuydu: yapılan iş bir onarım değil, bir üstüne yazmaydı ve üstüne yazılan, bir Türk mimarın en iyi yapısıydı.
09Bugün: korunan hangisi?
Yapı 2 Nisan 1948’de, Ahmed Adnan Saygun’un “Kerem” operasıyla açıldı ve o günden beri sahnedir. 2017–2021 arasında kapsamlı bir onarım gördü; esas alınan hâl, Balmumcu’nun Sergi Evi değil, Bonatz’ın Operası oldu.
Bu karar da tartışılabilir, ama tutarlıdır. Yetmiş yılı aşkın süredir o binada opera izleniyor; Ankara’nın belleğindeki yapı budur. Sergi Evi ise yalnızca fotoğraflarda ve mimarlık tarihi kitaplarında yaşıyor. Bir yapının üstüne yazılan ikinci katman, yeterince uzun yaşarsa birincinin yerini alır; korumanın en zor sorusu da budur: hangi katmanın hakkı daha büyüktür?
Çünkü mesleğin gündelik işi, başkasının yaptığı bir yapının içine yeni bir hayat yerleştirmektir ve her seferinde aynı ayrım yapılmalıdır: bu müdahaleyi yeni kullanım mı istiyor, yoksa benim beğenim mi? Bir sahne kulesi ile bir revak arasındaki fark budur. İlkini açıklamak kolaydır; ikincisi için işverene de kendine de dürüst olmak gerekir. Sergi Evi’nde ikisi aynı pakette geldi ve yetmiş yıl sonra hâlâ birbirinden ayrılamıyor.
10Ne getirdi, ne götürdü?
Baştaki soruya dönelim. Sergi Evi olduğu gibi kalamazdı; şehrin ona o hâliyle ihtiyacı kalmamıştı. Ama bu kadar değişmek zorunda da değildi. Bir sahne kulesiyle yetinen bir dönüşüm, bugün bulvarda iki dönemi birden gösteren bir yapı bırakabilirdi: 1934’ün gemisi ve üstünde 1948’in sahnesi. Bunun yerine tek bir dönem kaldı. İyi bir dönüştürmenin ölçüsü belki de budur: geriye kaç dönem bıraktığı.