Cinnah 19: çatıda havuz, dairede hizmetçi odası

01Önce bir iddia: bina dönemine fazla gelmedi

Cinnah 19 için en sık kullanılan kelime “ütopik”tir. Kelime güzeldir ama yanıltır, çünkü ütopya hiçbir yerde olmayan şeydir; bu bina ise yetmiş yıla yakın bir süredir yerinde duruyor, içinde oturuluyor ve çalışılıyor. Bu yazının iddiası başka: bina dönemine fazla gelmedi. Eskiyen yerleri, dönemine fazla bağlı kalan yerleridir. Ve o yerler iki zıt uçta durur: en yeni fikri olan çatı havuzu ile en eski alışkanlığı olan hizmetçi odası.

Bunu görmek için binaya üç ayrı mesafeden bakmak gerekir: önce 1950’lerin Ankara’sına, sonra binanın kesitine, en sonunda dairenin içine.

021957 Ankara’sı: aynı şehirde iki şehir

“O dönemin toplumu” dediğimizde tek bir toplumdan söz etmiyoruz. 1950’lerin Ankara’sında iki ayrı şehir yan yana büyüyordu. Biri maaşlı, eğitimli, yabancı dil bilen, yurt dışını görmüş dar bir memur ve teknik kadro çevresiydi. Öbürü, aynı yıllarda şehrin çevresinde gecekondusunu, yani izinsiz ve kendi eliyle yaptığı evi kuran kalabalıktı. Cinnah 19 birincisinin içinden, 17 aile için çizildi. Bu yüzden “toplum buna hazır mıydı?” sorusunun cevabı baştan bellidir: hayır, ve zaten ondan istenmemişti.

Dönemin havası da hesaba girer. 1950’ler Amerika’ya bakılan yıllardır: Marshall yardımı, karayolları, İstanbul’da açılan ilk büyük uluslararası otel ve “küçük Amerika” sözü aynı on yıla sığar. Dairedeki Amerikan bar, kaloriferli evdeki şömine ve çatıdaki havuz bu havanın eşyalarıdır; ısınmak ya da yüzmek için olduğu kadar, yeni bir hayatı göstermek için de oradadırlar. Aynı yıllarda Ankara evlerinin çoğu sobayla ısınıyordu; sobanın evi nasıl yönettiği ayrı bir yazının konusu. Buzdolabı ve otomobil az sayıda evde bulunuyor, düzenli televizyon yayınının başlamasına ise on yıl vardı.

Üçüncü koşul hukuktur. 1954’te Tapu Kanunu’nda yapılan değişiklik, bir binanın dairelerine ayrı ayrı sahip olmanın yolunu açtı; ama ortak yerlerin nasıl yönetileceğini ve giderin nasıl paylaşılacağını düzenleyen Kat Mülkiyeti Kanunu ancak 1965’te çıktı. Arada kalan on yılda apartmanları müteahhitler değil, yapı kooperatifleri yaptırdı: aynı kurumdan insanlar bir araya geliyor, bir mimarla çalışıyor ve içinde kendileri oturacakları için kâra değil, yaşamaya bakıyorlardı. Bu kısa dönemin öteki yapıları Hayat Apartmanı’ndan rezidansa uzanan yazıda yan yana duruyor.

03Kim yaptırdı? Mimarın kendi evi

Binanın asıl adı Meydanlar Müdürlüğü İşçileri Yapı Kooperatifi Apartmanı’dır. Kooperatifi havaalanlarını yöneten kurumda çalışan mühendis ve mimarlar kurdu; mimar Nejat Ersin de aynı kurumda çalışıyordu ve aktarıldığına göre ortaklardan biriydi. Yani bina, müşterisini tanımayan bir mimarın değil, komşularını tanıyan bir mimarın işidir. Bu, yazının geri kalanındaki her kararı açıklar.

Tarihler şöyle dizilir. Mimari proje Ağustos 1955’te onaylandı, inşaat ruhsatı 1956’da yenilendi. 1958’de bir tadilat projesiyle bodruma iki daire eklendi ve çatıdaki havuz yapıldı. 1959’da teras katı için ikinci bir tadilat projesi onaylandı. Havuz 1967’ye kadar kullanıldı.

Aktarılan iki ayrıntı kooperatifin mantığını gösterir. Birincisi eşitliktir: ortaklar eşit sayıldığı için iki katlı dairelerin hepsi aynı ölçüde ve aynı biçimdedir. İkincisi paradır: kooperatif yapım sırasında sıkışmış, bodruma eklenen iki daire bu açığı kapatmak için satılmıştır. Aynı yılların Hayat Apartmanı da dokuz kat olarak çizilmiş, para yetmediği için yedi katta kalmıştı. Dönemin orta sınıfı bu hayali istiyor, ama bedelini taşımakta zorlanıyordu.

04Kesit: binayı yukarıdan aşağıya okumak

Cadde boyunca dizilen bütün binalar yüzünü yola dönerken, Cinnah 19 caddeye dik durur. Bu tek karar binanın yarısıdır: dar yüzünü yola veren yapı, uzun yüzlerinden birini güneye, öbürünü kuzeydeki manzaraya açar ve hiçbir daire ötekinin arkasında kalmaz. Yapı yamaca oturtulmamış, kolonların üstünde yükseltilmiştir; arazi olduğu gibi bırakılmıştır.

Kesiti yukarıdan aşağıya okuyalım.

Teras. Projede yüzme havuzu, Amerikan bar, şömine, duşlar, soyunma yerleri ve tuvalet vardır. Terasın büyük bölümü bir saçakla örtülmüş, havuz ve güneşlenme yeri açık bırakılmıştır. Bu, binanın ortak salonudur; yalnızca en üste konmuştur.

Üç sıra daire. Yol kotunun üstündeki üç normal katın her birinde, yan yana beş tane iki katlı daire durur: on beş ev. Dairelere güney yüzdeki yarı açık bir geçitten girilir. Bu geçidin dış yüzünü delikli bir perde duvar kapatır; perde hem güneşi kırar hem de kapı önünü caddeden saklar. Kuzey yüzde balkonlar ve salonların iki kat yüksekliğindeki camları manzaraya bakar.

Bodrumlar. Birinci bodrumda tek katlı iki daire, ikincisinde kömürlük ve kalorifer dairesi bulunur. Kömürlük kelimesi dönemi tek başına anlatır: bina kaloriferlidir, ama kalorifer kömürle yanar.

05Dairenin içi: iki ayrı hayat, tek plan

Dairenin planı, binanın en dürüst belgesidir, çünkü içinde iki ayrı dönem yan yana durur.

Eski hayat kapının yanındadır. Antreden girilir; antreye mutfak ve hizmetçi odası açılır. Mutfak kapalıdır, çünkü orada evin hanımı değil, yardımcı çalışır ve koku salona gitmemelidir. Bodrumdaki dairelerden birinde bir dadı ve çocuk odası da ayrıca düşünülmüştür. Yatılı yardımcı, bu çevre için o yıllarda bir lüks sayılmazdı; evin olağan bir üyesiydi ve plan ona göre çizilmişti.

Yeni hayat camın önündedir. Küçük bir geçişten sonra kütüphane ve yemek bölümü, onun devamında salon gelir. Salonun bir yüzü boydan boya camdır, tavanı iki kat yüksekliğindedir ve üst kata çıkan merdiven duvarların arkasına saklanmadan salonun içinde durur. Üst katta yatak odaları bu boşluğa bakar. Her dairede bir şömine vardır.

İki hayatın çatıştığı yer de bu salondur. Misafir ağırlama kültürü için kusursuzdur: salon bir sahnedir, merdiven de sahnenin dekoru. Mahremiyet alışkanlığı için zordur: aşağıda konuşulan yukarıda duyulur, pişen yemeğin kokusu yatak odasına çıkar, misafir varken üst kattan inen herkes görünür. Aynı evde hem kapalı bir mutfak hem açık bir salon bulunması bir tutarsızlık sayılmaz; iki dönemin aynı aileyi aynı anda çekiştirmesinin planıdır.

06Karar karar: isabetli mi, erken mi?

Tabloyu aşağıdan yukarıya okuyunca bir düzen görünür. Tutan kararlar güneşe, manzaraya, eşitliğe ve kapı önüne bağlıdır; yani yetmiş yılda değişmeyen şeylere. Tutmayanlar bir hayat tarzına bağlıdır: ya gelmekte olan birine, ya gitmekte olan birine.

07Havuz: dokuz yaz

Havuzun neden kapandığını kaynaklar yazmıyor; burada yalnızca koşulları sıralayabiliriz ve bu paragraf bir yorumdur.

Çatıdaki bir havuz, alttaki dairelerin tavanında duran tonlarca su ve hiç bitmeyen bir bakım demektir: su yalıtımı, pompa, temizlik, kışın boşaltma. Ankara’da yüzme mevsimi kısadır; havuz yılın büyük bölümünde boş bir beton tekne olarak durur. Giderin kim tarafından ve nasıl ödeneceğini düzenleyen yasa 1965’te çıktı; bina o güne kadar ortakların iyi niyetiyle yönetildi. Ve aktarıldığına göre ilk ortaklar zamanla ayrıldı, yerlerine birbirini tanımayan sakinler geldi.

08Neden tekrarlanmadı?

Bu kadar sevilen bir binanın bir benzeri neden yapılmadı? Üç neden öne çıkar.

Arsa hesabı. Caddeye dik durmak, parselin yola bakan değerli yüzünden vazgeçmek demektir. İçinde kendisi oturacak bir kooperatif bunu göze alır; daireleri satacak bir müteahhit almaz. 1965’ten sonra şehirleri biçimlendiren yap-sat düzeninde, yani arsa sahibine kat verip kalanını satan küçük müteahhidin düzeninde, parselin her metrekaresi satılacak daireye dönüşmek zorundaydı.

İki katlı dairenin bedeli. Her eve bir iç merdiven, iki kat yüksekliğinde bir boşluk ve dışarıda ayrı bir geçit vermek, aynı hacimden daha az daire çıkarmak demektir. Tek katlı daire daha ucuzdur ve yaşlanan bir aile için daha kolaydır.

Zaman. Mimarlık tarihçisi Ali Cengizkan’dan aktarılan bir gözlem burada belirleyicidir: bu zenginlik, apartman bloğunun şeması henüz kalıplaşmadan önceki kısa aralıkta mümkün olmuştu. On yıl sonra “daire” denince herkesin aklına aynı plan geliyordu ve o plan artık tartışılmıyordu.

Binanın çevresi için de bir fırsat kaçtı. Nejat Ersin’in aktardığı anıya göre Cumhurbaşkanı Bayar ile Başbakan Menderes önünden geçerken durmuş, mimarı çağırtıp bilgi almış ve bunun mimar ile mühendislerin apartmanı olduğunu öğrenince ilgiyle karşılamışlar. Bir aktarıma göre Menderes çevredeki arsaların kamulaştırılıp binanın geniş bir yeşil alanın ortasında bırakılmasını da istemiş, 1960 darbesi bunu yarıda bırakmıştır. Olmadı; bugün manzaranın bir bölümünü komşu binalar kapatıyor.

09Bugün: evden çok atölye

Bina bugün karma kullanılıyor: konutların yanında mimarlık ve tasarım büroları, şirketler ve bir meslek derneğinin merkezi var. Basına yansıyan bir söyleşiye göre içinde altı aile oturuyor. Teras ortak hayatını yitirmiş durumda.

Bu bir yenilgi sayılmaz; binanın en ilginç özelliğidir. İki kat yüksekliğinde, bir yüzü cam, içinde açık merdiven olan bir mekân, bir aileden çok bir çizim masasına ya da bir toplantıya uygundur. 1950’lerde mahremiyete aykırı düşen her şey, bugün bir büro için aranan niteliktir. Plan değişmedi; onu kullanan hayat değişti ve bina yeni hayata, hiçbir duvarı yıkılmadan uydu.

Geriye bakım kalıyor. Güney yüzdeki perde duvarın yıpranan bölümleri onarıldı; uzmanlar düzenli bakımın ciddi bir bütçe istediğini söylüyor. Yetmiş yıllık bir betonarme yapı için asıl soru üslup değil, ömürdür.

10Ne getirdi, ne götürdü?

Baştaki soruya dönelim. Cinnah 19 topluma fazlaydı, sahiplerine değil; ama sahiplerine bile her kararı aynı ölçüde oturmadı. İsabet eden kararlar bir ihtiyaca bağlıydı, eskiyenler bir görüntüye. Ve ilginç olan şu: eskiyenlerin yarısı fazla yeni olduğu için değil, fazla eski olduğu için eskidi. Hizmetçi odası da havuz kadar boş bugün.