Bir dönemin mekânları: avlu, cumba, sahanlık ve bir bardak un

01Önce bir iddia: komşuluk bir mimarlık ürünüdür

İnsanlar birbirleriyle karşılaştıkları yerde tanışır. Karşılaşma için bir neden ve bir yer gerekir: su alınan çeşme, çamaşır asılan teras, çocukların oynadığı sokak, akşamüstü oturulan kapı önü, postanın bırakıldığı sahanlık. Eski mahallenin ve eski apartmanın planı bu yerlerle doluydu; çoğu, özel ile ortak arasında kalan, kimsenin tam olarak sahibi olmadığı ara mekânlardı.

Yeni konut bu ara mekânları birer birer kaldırdı. Nedeni kötü niyet değil, hesaptır: satılamayan her metrekare bir kayıptır ve ara mekân satılamaz. Geriye iki uç kaldı: bütünüyle özel daire ve bütünüyle yabancı sokak. Aradaki basamaklar gidince komşuluk da yerini kaybetti. Aşağıdaki mekânların her birini bu gözle okumak gerekir: ne işe yarıyordu, kimi kiminle karşılaştırıyordu ve onu ne bitirdi?

02Avlu ve taşlık: evin açık odası

İç avlu. Sokağa sağır duvarla dönen, ortasındaki açık mekâna açılan ev: Anadolu’nun güneyinden doğusuna, Akdeniz’in her kıyısında binlerce yıllık bir plandır. Avlu evin en büyük odasıdır; tavanı gökyüzüdür. Yemek orada pişer, çamaşır orada yıkanır, çocuk orada oynar, yazın orada yatılır.

Fiziği inceliklidir. Yüksek duvarlar avluyu günün büyük bölümünde gölgede tutar. Gece soğuyan hava ağırdır ve avlunun dibine çöker; sabah odalar bu serin havayla dolar. Ortadaki küçük bir havuz ya da kuyu, buharlaşmayla birkaç derece daha kazandırır. Sıcak iklimde avlunun bir yanına yarı açık, kuzeye bakan bir oturma yeri, eyvan; soğuk mevsim için güneye bakan kapalı odalar yapılır. Aile yıl içinde evin içinde göç eder: yazlık taraf, kışlık taraf.

Avlu bir aile yapısının da planıdır. Oğullar evlendikçe avlunun çevresine oda eklenir; üç kuşak aynı kapının ardında, ama her çekirdek aile kendi odasında yaşar. Ortak iş, yani kışlık hazırlık, yün yıkama, düğün yemeği avluda yapılır. Mahremiyet sokağa karşı tamdır, aile içinde ise azdır.

Taşlık. Avlusu olmayan şehir evinde giriş katının taş döşeli, yarı kapalı holü. Serindir, yıkanabilir, kirli işler orada görülür; odun, kömür ve erzak oraya iner. Sokak ile ev arasındaki ilk basamaktır: satıcı taşlığa kadar girer, misafir yukarı çıkar.

Avluyu bitiren şey arsanın fiyatıdır. İmar planı bir parsele ne kadar inşaat yapılabileceğini bir oranla belirler ve o oranın tamamı satılabilir daireye dönüştürülür; ortada boş bırakılan her metrekare, yapılmamış bir dairedir. Geniş aile dağılıp çekirdek aileler ayrı dairelere geçince avlunun toplumsal nedeni de kalmadı. Bugün avlu, zengin evlerinde bir lüks ve iklim duyarlı tasarımda bir araç olarak geri dönüyor; işlevi aynı, ulaşabileni farklı.

03Cumba: sokağı izleyen oda

Cumba, üst katın sokağa doğru taşan bölümüdür ve tek bir hamleyle dört iş görür. Birincisi geometridir: eski şehirde sokak eğridir, parsel yamuktur ve zemin kat ona uymak zorundadır; üst kat ise konsollarla dışarı taşarak köşelerini düzeltir ve dikdörtgen bir odaya kavuşur. İkincisi alandır: arsa aynı kalır, üst kat büyür. Üçüncüsü ışıktır: taşan bölümün üç yüzünde pencere vardır ve oda günün her saatinde ışık alır. Dördüncüsü görüştür ve en önemlisi odur.

Cumbada oturan kişi sokağın tamamını görür: kim geldi, kim geçti, çocuklar nerede, satıcı hangi köşede. Kafesli pencere sayesinde kendisi görünmez. Bu, evden çıkmadan sokak hayatına katılmanın yoludur ve o günün koşullarında özellikle kadınlar için evin dışarıya açılan tek penceresiydi. Mahalle açısından sonucu bir güvenlik düzenidir: sokağı her an birkaç çift göz izler. Yabancı fark edilir, düşen çocuk görülür, yaşlı komşunun perdesi sabah açılmadıysa biri merak eder. Buna bugün kamera ve güvenlik görevlisiyle ulaşmaya çalışıyoruz.

Cumbanın öbür yüzü de söylenmeli: izleyen göz aynı zamanda denetleyen gözdür. Herkesin herkesi bildiği mahalle, yardımlaştığı kadar yargılar da. Büyük şehrin ve apartmanın insanlara verdiği şeylerden biri, tanınmamanın özgürlüğüydü.

Onu bitiren şey yönetmeliktir. Yangın, sağlık ve trafik gerekçeleriyle sokağa taşan çıkmalar sınırlandı; geniş caddelere bakan apartmanlarda cumba, ölçüsü kurala bağlanmış bir kapalı çıkmaya dönüştü ve çoğu zaman yalnızca daireye birkaç metrekare ekleyen bir çıkıntı olarak kaldı. Sokak genişleyip trafik gelince izlenecek bir sokak hayatı da azaldı.

04Sofa: odaların ortak yeri

Geleneksel evde odalar birbirine değil, sofaya açılır. Sofa bir koridor değildir; evin ortak oturma, karşılaşma ve yaz mekânıdır. Açık olduğunda, yani bir yanı avluya ya da bahçeye bakan bir galeri olduğunda “hayat” diye de anılır; adı her şeyi söyler. Odalar çekirdek ailelerin özel alanıdır, sofa hepsinin buluştuğu yer. Bayramda sofra oraya kurulur, misafir kalabalığı oraya sığar, çocuklar orada koşar.

Apartman dairesi sofayı önce hole, sonra koridora indirdi. Koridor yalnızca geçilen bir yerdir: dar, penceresiz, eşyasız. Odalar kapılarını ona açar ve herkes kendi odasına çekilir. Evin içindeki ara mekân da böyle kayboldu. Bugün koridoru kaldırıp odaları geniş bir ortak mekâna açan planlar, farkında olmadan sofaya geri dönüyor. Bu geçişin plan üzerindeki hikâyesi apartman planları üzerine yazımızın konusu.

05Saçak, kepenk, sundurma: iklimle konuşan parçalar

Geniş saçak. Eski evlerin çatısı duvardan bir metreye yakın dışarı taşar. Bu bir süs değil, bir güneş hesabıdır. Yazın güneş tepededir ve saçak pencereyi gölgede bırakır; kışın güneş alçaktan gelir ve saçağın altından odanın içine kadar girer. Hiçbir hareketli parçası olmayan, bedava bir iklimlendirme. Saçak ayrıca yağmuru duvardan uzak tutar; kerpiç ve ahşap cephenin ömrü ona bağlıdır.

Kepenk ve panjur. Pencerenin dışındaki ahşap kanat. Güneşi camın önünde keser; perde ise camdan geçtikten sonra keser ve ısı içeride kalır. Aralıklı çıtaları sayesinde kapalıyken de hava alır. Gece kapatıldığında tek camın önünde ikinci bir katman oluşturur ve güvenlik sağlar. Akdeniz evlerinde öğle uykusunun loş ve serin odası, panjurun eseridir. Klima ve ısı camı onu gereksiz gösterdi; gerçekte ikisinin toplamından daha az enerjiyle aynı işi görüyordu. Yeni binalarda dış güneş kırıcılar olarak geri geliyor.

Sundurma ve veranda. Evin önündeki üstü örtülü, yanları açık yer. Ne içerisidir ne dışarısı: ayakkabı orada çıkarılır, misafir orada karşılanır, yağmurda orada oturulur, akşam serinliği orada alınır. Müstakil evlerin bahçeyle ilişkisini kuran bu parça, apartmanda balkona dönüştü.

06Kapı önü, çıkmaz sokak, bahçe duvarı

Eski mahallede evin önü evin devamıdır. Kapının önüne akşamüstü bir minder ya da alçak bir iskemle atılır; komşular örgüleriyle çıkar, çocuklar birkaç adım ötede oynar. Kapı önü ne tam sokaktır ne tam ev: geçen selam verir, tanıdık oturur, yabancı yoluna devam eder.

Çıkmaz sokak bu düzenin şehir ölçeğindeki hâlidir. Yalnızca içindeki birkaç eve hizmet eder; içinden geçen olmaz, giren ya oralıdır ya misafir. Böylece sokak, o birkaç hanenin ortak avlusuna dönüşür. Çocuk orada tek başına bırakılabilir, çünkü herkes herkesin çocuğunu tanır ve gözetir. Otomobil için ise çıkmaz sokak bir sorundur; düz ve geçişli sokaklardan oluşan planlar onu ortadan kaldırdı.

Bahçe duvarı da okunabilir. Alçak bir duvar ve üstünden sarkan bir incir dalı, mülkü belirler ama konuşmayı kesmez: iki komşu duvarın iki yanından laflar, bir tabak dolma duvarın üstünden uzatılır. Aynı duvar iki metreye çıkıp üstüne tel çekildiğinde aynı mülkü belirler ve başka bir şey söyler.

07Apartmanın ortak yerleri: sahanlık, aydınlık, teras, bodrum

İlk apartmanlar, mahallenin ara mekânlarını düşeyde yeniden kurmuştu. Çoğu bugün ya işlevsiz ya kayıp.

• Sahanlık ve merdiven. Asansörsüz ya da tek asansörlü dört beş katlı apartmanda herkes aynı merdiveni kullanır ve her gün birkaç kez karşılaşır. Kat sahanlığına iki ya da üç kapı açılır; kapılar çoğu zaman aralıktır, paspasın yanında çiçek saksısı durur, çocuklar basamaklarda oynar. “Bir bardak un” işte bu üç adımlık mesafede istenir. Yüksek binada asansör insanı otoparktan doğrudan kendi katına bırakır; merdiven yalnızca yangın içindir ve kat koridoru on kapının açıldığı penceresiz bir geçittir.
• Aydınlık. Binanın ortasında, mutfak ve banyo pencerelerinin açıldığı dar boşluk. Işık ve hava içindir; yan etkisi ses ve kokudur. Kimin ne pişirdiği, kimin kavga ettiği, kimin misafiri olduğu aydınlıktan bilinir; pencereden pencereye seslenilir, anahtar iple sarkıtılır. Mahremiyet açısından bir kusur, komşuluk açısından bir telefon hattıydı. Mekanik havalandırma ve mahremiyet beklentisi onu kapattı.
• Çamaşırlık ve teras. Çatıdaki ortak yıkama odası ve çamaşır asılan düz dam. Sırayla kullanılır, sıra beklenirken konuşulur. Yazın akşam serinliğinde çıkılan, bayramda halı yıkanan, çocukların uçurtma uçurduğu yerdi. Bugün çoğu ya çatı dubleksine katıldı ya da güvenlik gerekçesiyle kilitli.
• Kömürlük ve bodrum. Her dairenin kömür ve odun için ayrılmış gözü. Doğalgazla boşaldı ve depoya dönüştü. Aynı bodrumda çoğu zaman yönetmeliğin zorunlu tuttuğu bir sığınak da vardır; pek azı bugün o amaçla kullanılabilecek durumdadır.
• Kapıcı dairesi. Kazanı yakan, merdiveni silen, sabah ekmeği ve gazeteyi kapıya bırakan, çöpü alan kişinin bodrum katındaki evi. Kapıcı apartmanın hafızası ve haber ağıdır: kimin evde olmadığını, kimin hasta olduğunu, hangi dairenin kiralandığını bilir. Aynı zamanda o apartmanın en görünür sınıf sınırıdır: aynı binada yaşar, çocukları aynı sokakta oynar, ama dairesi yerin altındadır. Kombi ve market teslimatı işini azalttı; pek çok binada daire kiraya verildi ya da depoya çevrildi.
• Ön bahçe. Apartman ile kaldırım arasındaki birkaç metrelik yeşil şerit: bir erik ağacı, bir çardak, bir bank. Zemin kat sakininin baktığı, bütün apartmanın gölgelendiği yerdi. Otomobil sayısı artınca hemen hepsi betonlanıp otoparka çevrildi. Bir şehrin sokaklarından ağacın çekilmesi, büyük ölçüde bu birkaç metrenin hikâyesidir.

Bir örnek: Yeşiltepe Blokları. Bu ortak yerlerin ne yapabildiğini görmek için Ankara’da, Emek’teki bir yapıya bakmak yeter. İki mimarın, Demirtaş Kamçıl ile Rahmi Bediz’in 1950’lerin ortasında bir yapı kooperatifi için tasarladığı sekiz bloktan oluşur; yapımına 1956’da başlanmış, ilk daireler 1963’te teslim edilmiştir. Dairelerin planı apartman planları üzerine yazımızın konusu; burada ortak mekânına bakıyoruz. Her blok zemin üstünde dokuz kat ve bir teras katıdır. Planı alışılmış apartmandan farklıdır: üç kol, altıgen tabanlı büyük bir galeri boşluğunda buluşur. Boşluk yukarıdan aşağıya açıktır ve gökyüzüne bakar; yağmur ve kar içine düşer. Her katta altı daire vardır ve kapıları bu boşluğu çevreleyen yatay koridorlara açılır.

Bu planın sonucu, kapalı bir apartman koridorunun tam tersidir. Koridor gün ışığı alır, hava alır ve karşısında başka kapılar, başka katlar görünür. Oturanlar buna, mimarın çizmediği bir şeyle cevap vermiş: kapılarının önüne birer masa ve sandalye koymuş, koridoru çiçeklerle doldurmuşlar. Yedinci kattaki bir koridor böylece bir kapı önüne dönüşmüş; mahallenin akşamüstü oturulan eşiği, düşeyde yeniden kurulmuş. Yapıyı bugün sosyal medyada bu kadar sevilen kılan görüntü de budur.

Mimari olarak okuyunca üç şey görülür. Galeri boşluğu, dikine çevrilmiş bir avludur: bütün daireler ona bakar ve herkes herkesin gelip gittiğini görür. Çevre koridoru, binanın içine alınmış bir sokaktır; yalnızca geçilen değil, durulan bir yerdir, çünkü ışığı ve manzarası vardır. Ve koridorun tek yanında kapı, öbür yanında boşluk olması, önüne eşya konabilecek bir genişlik ve bir neden bırakır. Dairelerin çoğunun ilk sahiplerinin çocuklarına kalmış olması da ilişkiyi kuşaktan kuşağa taşımış: orada büyüyenler birlikte büyüdüklerini anlatıyor.

Bedelini de söylemek gerekir. Açık boşluk kışın soğuktur, yağmurda ıslaktır, sesi katlar arasında taşır ve kapınızdan çıktığınızda görünmemeniz mümkün değildir. Bugünkü yönetmelikler, enerji hesabı ve satılabilir alan baskısı altında böyle bir boşluğu çizmek çok zordur. Ama ders açıktır: insanlar ortak alanı ancak orada kalmaya değer bir şey varsa sahiplenir. Işık alan, hava alan ve bir yere bakan koridora sandalye konur; penceresiz koridora ayakkabılık bile konmaz.

08Dairenin içinde kaybolanlar

• Antre ve vestiyer. Kapıdan girince bütün evi görmediğiniz, paltonun asıldığı, ayakkabının çıkarıldığı küçük oda. Sokak ile ev arasındaki son basamaktır; kapıya gelen komşu ya da tahsildar oraya kadar girer. Açık planlı yeni dairelerde kapı doğrudan salona açılıyor; ayakkabı ve palto için yer, mahremiyet için bir perde kalmıyor.
• Kiler. Buzdolabı ve küçülen daire onu bitirdi; şimdi “depo odası” adıyla geri isteniyor.
• Misafir salonu. Evin en iyi odasının yılın çoğunda kapalı tutulması düzeni, daireler küçülüp misafirlik biçimi değişince bitti.
• Balkon. Çamaşırın, halının, kışlık hazırlığın ve akşam çayının yeri; aynı zamanda karşı balkonla konuşulan yer. İşleri makinelere geçince camla kapatıldı ve odaya katıldı. Karşı balkondaki komşuyla göz göze gelmek de böylece bitti.
• Çatı arası ve tavan arası. Mevsimlik eşyanın, eski kitapların ve çocukluk oyuncaklarının yeri. Düz çatı ve çatı katı dairesi onu kaldırdı; evin belleği için ayrılmış bir yer kalmadı.

Bu kayıpların çoğu eşyalar dizimizin konusu olan değişikliklerle birlikte geldi: soba gidince kömürlük, leğen gidince çamaşırlık, tel dolap gidince kiler gitti.

09Komşuluk: mekân gidince ne gitti?

O ara mekânlarda işleyen ilişkiler bir kurallar bütünüydü ve hepsi yakınlığa dayanıyordu.

• Ödünç. Bir bardak un, bir baş soğan, bir paket makarna, misafir gelince fazladan iki sandalye, düğün için bir kazan. Bakkal kapalıyken ya da para ay sonunu beklerken komşu, evin ikinci kileriydi. Alınan şey aynen iade edilmez; fırsatı gelince başka bir şeyle karşılanır. Bu, sürekli açık tutulan küçük bir karşılıklı borç hesabıdır ve ilişkiyi canlı tutan da o hesaptır.
• Tabak boş dönmez. Pişen yemeğin kokusu komşuya gittiyse bir tabağı da gider. Tabak yıkanıp boş geri verilmez; içine bir şey konur. Aşure, helva, lokma ve bayram tatlısı kapı kapı dağıtılır.
• Ortak sofra. Kalabalık iftarlar bunun en güzel örneğidir: sofra tek bir evde kurulur, ama yemeği tek bir ev yapmaz. Her komşu bir, iki, üç çeşit pişirip getirir; biri çorbayı, biri böreği, biri tatlıyı üstlenir. Masa yetmez, yere ikinci bir sofra serilir; sandalye, tabak ve çatal komşudan toplanır. Yük paylaşılır, sofra büyür ve kimse yalnız iftar etmez. Aynı düzen mevlitte, bayram kahvaltısında ve sokağa kurulan sofralarda işler. Bunun için gereken mekân büyük bir salon değil, eşyası kaldırılabilen bir oda ve yemeği sıcakken taşıyabileceğiniz kadar yakın bir kapıdır.
• Anahtar. Tatile giden anahtarı komşuya bırakır; çiçekler sulanır, posta alınır. Çocuk okuldan gelip annesini bulamazsa komşuda bekler.
• Çocuklar. Sokakta ve apartman boşluğunda hep birlikte büyürler; hangisi hangi evin çocuğu olursa olsun, pencereden bakan herkes hepsini gözetir ve gerektiğinde azarlar.
• İyi gün, kötü gün. Düğünde ve cenazede ev yetmez; komşunun salonu, sandalyesi, tenceresi devreye girer. Cenaze evine günlerce yemek taşınır, çünkü o evde ocak yakılmaz. Hastaya çorba, lohusaya şerbet gider.

Bunların hepsi bir bedel karşılığıydı: herkes herkesi bilir, kimin eve kaçta geldiği konuşulur, farklı olan zor barınır. Komşuluk bir güvence olduğu kadar bir denetimdi ve pek çok insan büyük şehre biraz da ondan kurtulmak için geldi.

Bu düzeni bitiren tek bir şey yoktur; birbirini besleyen birkaç değişiklik vardır. Kadınların ev dışında çalışması gündüz evde kimseyi bırakmadı. Kiracılık ve sık taşınma, ilişkinin kurulacağı yılları vermedi. Buzdolabı, market, kredi kartı ve sipariş uygulamaları komşuya muhtaç olmayı kaldırdı; muhtaç olunmayan kapı çalınmaz. Ve mimari, karşılaşmanın yerini kaldırdı: güvenlikli site yabancıyı dışarıda tutarken içeridekileri de birbirinden ayırdı; otopark asansörü, kat koridoru ve çelik kapı arasında durup iki kelime edecek bir yer kalmadı.

10Yan yana koyunca

11Ne getirdi, ne götürdü?

Yeni konutun getirdikleri gerçektir: her aileye ayrı kapı, her çocuğa ayrı oda, sıcak su, asansör, deprem yönetmeliğine göre yapılmış bir taşıyıcı ve kimsenin özel hayatınıza karışmadığı bir ev. Eski mahalleyi yalnızca güzel yanlarıyla hatırlamak, orada mahremiyetin ne kadar az olduğunu unutmaktır.

Götürdükleri ise tek bir kelimede toplanır: ara. Sokak ile ev arasındaki, komşu ile aile arasındaki, içerisi ile dışarısı arasındaki o yarı ortak yerler. Avlu, cumba, sofa, kapı önü, sahanlık, teras ve ön bahçe aynı ailenin üyeleridir; hepsi satılamayan, bu yüzden hesapta görünmeyen ve bu yüzden ilk feda edilen metrekarelerdir. Onlarla birlikte iklimi bedavaya yöneten parçalar da gitti ve yerlerine elektrikle çalışan cihazlar geldi.

Bu mekânları aynen geri getirmek mümkün de değil, gerekli de değil. Ama her birinin çözdüğü soru yerinde duruyor ve yeni bir yapıda yeniden sorulabilir. Girişte durulacak bir yer var mı? Merdiven gün ışığı alıyor ve kullanılmak istenecek kadar güzel mi? Çatı, zemin katın önü ve bina ile sokak arasındaki şerit kime ait ve orada ne olacak? Pencere, güneşi kendi başına kesebiliyor mu? Daireye girince bütün ev bir bakışta görünüyor mu?

Bir iç mekânı tasarlarken bile bu soruların karşılığı vardır: bir antre, bir pencere önü oturması, mutfak ile salon arasında ne tam açık ne tam kapalı bir geçiş. İyi mekân, yalnızca odalardan değil, odaların arasından da oluşur. Komşunun kapısını çalıp bir bardak un isteyebilmek için önce o kapıya giden üç adımın var olması gerekir.