Hayat Apartmanı’ndan rezidansa: Ankara’da evin yetmiş yılı

01Bahçeli evden apartmana: Ankara neden yükseldi?

Cumhuriyet’in ilk Ankara’sı bir apartman şehri olarak düşünülmemişti. Jansen Planı az katlı, bahçeli evlerden oluşan, seyrek bir başkent öngörüyordu ve 1950’lere kadar yaygın konut tipi müstakil evdi. Sonra nüfus plandaki bütün tahminleri aştı. Memurlar, milletvekilleri, subaylar, doktorlar, mühendisler; yeni başkentin orta sınıfı ev bulamıyor, bulduğuna da maaşı yetmiyordu.

Çözüm iki adımda geldi. 1954’te Tapu Kanunu’nda yapılan bir değişiklik, bir binanın dairelerine ayrı ayrı sahip olmanın hukuki yolunu açtı. 1965’te çıkan Kat Mülkiyeti Kanunu bunu bütünüyle düzenledi. Tek başına arsa alıp ev yaptıramayan orta sınıf, artık bir katın sahibi olabiliyordu. Aynı yasa, sonraki kırk yılın şehirlerini biçimlendirecek bir figürü de doğurdu: arsa sahibine kat verip kalanını satan küçük müteahhit, yani yap-satçı.

Yap-satçı sahneye tam çıkmadan önce, kısa ama parlak bir ara dönem yaşandı. 1950’lerin ikinci yarısında apartmanları müteahhitler değil, yapı kooperatifleri yaptırıyordu: aynı meslekten, aynı kurumdan insanlar bir araya geliyor, bir mimarla çalışıyor ve içinde kendileri oturacakları için kâr yerine yaşama bakıyorlardı. Ankara’nın bugün hâlâ konuşulan iki apartmanı bu dönemin ürünüdür.

02İki apartman: Hayat ve Cinnah 19

Hayat Apartmanı, Kavaklıdere’de, o yıllarda üzüm bağlarının bulunduğu bir yamaçta, birkaç parselin birleştirilmesiyle elde edilen yaklaşık 5.000 m² arsaya yapıldı. Projesini Anıtkabir’in mimarlarından Emin Onat çizdi; proje 1957’de onaylandı. Onat 1961’de hayatını kaybedince işi Nejat Ersin tamamladı. Binayı yaptıran Hayat Yapı Kooperatifi’nin üyelerinin çoğu doktordu.

Binayı önemli kılan dairelerinden çok, dairelerin çevresinde düşünülenlerdir. Kolonlar üzerinde yükselen blokların zemin ve teras katlarına sinema, kulüp, pastane, okul, çocuk bahçesi ve dükkânlar planlandı. Hepsi yapılamadı, ama zemin kattaki kulüp 1960’lar ve 70’ler Ankara’sının buluşma yerlerinden biri oldu. Fikir açıktı: apartman yalnızca üst üste konmuş evler olmayacak, küçük bir mahalle gibi çalışacaktı.

Rakamlar bu hırsın nerede durduğunu da gösterir. Bina iki bodrum, dokuz normal kat ve bir teras katı olarak tasarlandı; para yetmediği için yedi kat yapılabildi. Bugün içinde dört dükkân, bir pastane, bir büro, bir kuaför ve her katta dört daire var. Özgün projede bodrumda bir sinema salonu, teras katında ise kulüp, okul ve çocuk bahçesi duruyordu. Dairelerin iç planı yayımlanmış kaynaklarda ayrıntılı yer almıyor; bu yüzden Hayat’ı planından çok programından okuyoruz. O program, bir ailenin bütün gününü tek binanın içinde düşünmüştü. Plana dair bildiğimiz tek ayrıntı da anlamlıdır: mutfaklar küçük bulunduğu için sonradan balkonlar mutfağa katılmıştır. Servis odası sayılan mutfak, daha ilk kuşakta dar gelmiştir.

Cinnah 19’un asıl adı Meydanlar Müdürlüğü İşçileri Yapı Kooperatifi Apartmanı’dır; havaalanında çalışan mühendis ve mimarlar için yapıldı. Mimarı Nejat Ersin onu 1950’lerin ortasında tasarladı. Cadde boyunca dizilen bütün binalar yüzünü yola dönerken, Cinnah 19 caddeye dik durur; böylece her daire güneşi ve manzarayı alır. 17 dairesinin 15’i iki katlıdır. Dairelere yarı açık bir iç sokaktan girilir, her evde şömine vardır. Çatıda ise küçük bir yüzme havuzu, güneşlenme terasları ve bir bar düşünülmüştür.

Binanın kesiti de sıra dışıdır: yol kotunun altında iki bodrum kat, üstünde iki katlı dairelerden oluşan üç sıra ve en üstte teras. Projeler 1955’te onaylandı; 1958’deki tadilatla bodruma iki daire daha eklendi. Çatıdaki havuz da 1958’de yapıldı ve 1967’ye kadar kullanıldı.

Dairenin içi, dönemin alışkanlıkları ile yeni bir fikrin yan yana durduğu yerdir. Antreden girilir; antreye mutfak ve hizmetçi odası açılır. Küçük bir geçişten sonra tuvalet, kütüphane ve mutfakla ilişkili yemek bölümü, onun devamında da salon gelir. Buraya kadar her şey tanıdıktır. Yeni olan salonun kendisidir: bir cephesi boydan boya camdır, tavanı iki kat yüksekliğindedir ve üst kata çıkan merdiven duvarların arkasına saklanmadan salonun içinde durur. Üst katta yatak odaları bu boşluğa bakar.

Nejat Ersin’in aktardığı bir anı dönemi iyi anlatır. Cumhurbaşkanı Bayar ile Başbakan Menderes binanın önünden geçerken durmuş, mimarı çağırtıp bilgi almış ve bunun mimar ile mühendislerin apartmanı olduğunu öğrenince bunu ilgiyle karşılamışlar.

Peki bu bina dönemine fazla mıydı? Kısa cevap: topluma fazlaydı, sahiplerine değil; eskiyen yerleri de en yeni fikri olan çatı havuzu ile en eski alışkanlığı olan hizmetçi odası oldu. Uzun cevap, binayı kesitinden dairesine kadar tek tek kararlarıyla ele alan Cinnah 19 yazısında.

03Aynı yılların öteki yapıları

Hayat ile Cinnah 19 yalnız değildi. Ankara, 1930’lardan 1960’lara kadar konutu defalarca yeniden denedi: önce bahçeli ev, sonra devlet eliyle yapılmış lojman mahallesi, sonra kooperatif apartmanı, en sonunda banka çekilişinden çıkan daire. Hepsini yan yana koyunca planın nasıl adım adım değiştiği görülür.

Tabloda üç şey dikkat çekiyor. Birincisi, yaptıranların kimliği: memurlar, milletvekilleri, öğretim üyeleri, mühendisler, doktorlar. Bu binalar maaşlı orta sınıfın, yani cumhuriyetin kendi yetiştirdiği kuşağın evleridir. İkincisi, ortak mekân ısrarı: okuldan kulübe, havuzdan pastaneye kadar her projede evin dışında bir şey vardır ve çoğunda bütçe daralınca ilk o kesilir. Üçüncüsü planın yönü: sofalı bahçeli evden koridorlu daireye doğru, kesintisiz bir geçiş.

Bu geçişi en açık gösteren yer 14 Mayıs Evleri’dir, çünkü aynı kooperatif yedi yıl arayla iki ayrı plan yaptırmıştır. 1951’deki ilk evlerde odalar ortadaki bir hole, yani sofaya açılır; banyo yatak odalarının yanındadır, mutfağa bir koridorla gidilir. 1958’deki ikinci etapta sofa kalkmış, yerine koridor gelmiştir. Her kat ayrı bir dairedir ve içinde şunlar bulunur: salon, çalışma odası, mutfak, hizmetçi odası, iki yatak odası, banyo ve WC.

Bu listede bugün olmayan iki oda var. Çalışma odası, evde kitap okunduğunu, yazı yazıldığını, belki iş için misafir ağırlandığını varsayar. Hizmetçi odası ise evde aileden olmayan birinin yaşadığını. Bugünün aynı büyüklükteki dairesi bu iki odayı da salona katmıştır.

Yeşiltepe’nin planı başka bir şeyi dener: esnekliği. Salon T biçimindedir ve kollarına konmuş iki kapı sayesinde aile isterse bir kolunu kapatıp ayrı bir odaya çevirebilir. Komşu Yıldıztepe bloklarında bu bölme kalıcı duvarla yapılmış, daireler üç yatak odalı teslim edilmiştir. Yani aynı plan, iki ayrı aileye iki ayrı ev olabiliyordu. Bugünün konut reklamlarında “esnek yaşam alanı” diye sunulan fikrin altmış yıl önceki hâli budur.

İkramiye evleri ise geleceği haber verir. Banka 1948’de bahçeli ev dağıtarak başlar, 1955’te apartman dairesine geçer, 1960’ta yalnızca daire verir. 1957 tarihli bir ikramiye apartmanında aynı binanın içinde bugünün diliyle 1+1, 2+1 ve 3+1 daireler bir arada bulunur. Ev ilk kez bir ailenin ihtiyacına göre yaptırılan şey olmaktan çıkıp vitrine konan, büyüklüğüne göre sıralanan bir ürüne dönüşmektedir. Rezidansın formülü burada doğmuştur.

Bütün bu yapılar birer denemedir. O yılların sıradan Çankaya apartmanı ise bu denemelerin ortalamasını alır ve onlarca yıl değişmeden tekrarlar. Şimdi o ortalama plana bakalım.

041950’lerin dairesi: plan ne anlatıyor?

Bu planı okumanın en kolay yolu, kapıdan giren bir misafiri izlemektir.

Antre ve hol. Kapı doğrudan salona açılmaz. Önce palto asılan, ayakkabı çıkarılan bir antre, sonra bir hol gelir. Hol, eski Türk evindeki sofanın küçülmüş torunudur: bütün odalar ona açılır. Bugün “boşa giden alan” diye bakılan bu bant, evin en önemli işini görür: misafiri evin geri kalanından ayırır.

Salon ve salamanje. Evin en iyi iki odası, caddeye bakan cephede yan yana durur ve aralarında camlı, sürgülü bir kapı vardır. Salon misafir içindir; en iyi koltuklar, büfe, gümüşlük oradadır ve çoğu evde kapısı kapalı tutulur. Salamanje, yani yemek odası, kalabalık sofralar için ayrılmıştır. Aile ise gündelik hayatını çoğu zaman başka bir odada, “oturma odası”nda geçirir. Evin en geniş, en aydınlık yeri en az kullanılan yeridir.

Mutfak. Arka cephededir, kapalıdır ve bir çalışma odasıdır. Yanında kiler, önünde servis balkonu bulunur. Yemek kokusu salona ulaşmamalıdır.

Hizmetçi odası. Mutfağın yanındaki küçük oda, planın sosyolojik imzasıdır. Dönemin orta ve üst orta sınıf evinde, köyden gelmiş bir yardımcının ya da evlatlığın yaşayacağı varsayılır. Büyük binalarda buna bodrumdaki kapıcı dairesi eklenir.

Gece holü. Yatak odaları ve banyo ayrı bir koridora toplanır. Misafir evin bu kısmını hiç görmez. Banyo ile WC çoğu zaman ayrıdır; kalabalık bir evde ikisi aynı anda kullanılabilsin diye.

Planın dışında kalanlar da bir o kadar şey söyler. Bodrumda kömürlük ve kalorifer dairesi, bazen bir sığınak; çatıda çamaşırlık. Tavanlar bugünkünden yüksektir, balkonlar oturulacak kadar derindir. Zeminde ahşap parke ya da karo mozaik, kapılarda ahşap doğrama, merdivende mermer basamak ve elde cilalanmış bir küpeşte bulunur.

05Bu ev kimin için, nasıl bir hayat için çizildi?

Cumhuriyet’in ev ideali. Genç cumhuriyet modernleşmeyi yalnızca meydanlarda ve okullarda aramadı, evin içinde de aradı. Yer sofrasından masaya, döşekten karyolaya, sedirden koltuğa geçiş bir mobilya değişikliğinden ibaret sayılmıyordu; yeni yurttaşın gündelik hayatını tarif ediyordu. Geleneksel evde aynı oda gün içinde oturma, yemek ve yatak odası olurdu. Yeni evde her işin kendi odası vardı: salon, yemek odası, yatak odası, çalışma odası. 1950’lerin dairesi bu idealin apartmana sığdırılmış hâlidir.

Kabul günü. Salonun büyüklüğünü anlamak için dönemin en önemli ev içi kurumunu hatırlamak gerekir. Ayın belli bir günü ev sahibesi misafir kabul eder, bütün tanıdıklar o gün gelir. Salon, o günün sahnesidir. Radyonun, sonra televizyonun girdiği oda da orasıdır.

İki ayrı oturma yeri. Bu yüzden evde iki oturma yeri vardı ve ikisi birbirine karışmazdı. Salon misafirden misafire açılır, takımı örtüyle korunur, kışın ısıtılmazdı. Aile ise günü “oturma odası” denen daha küçük odada, sobanın yanında geçirirdi. İlk radyo ve ilk televizyon bu düzeni bir süreliğine bozdu: cihazı olan evin kapısı maç, haber ya da film akşamı komşulara açılır, sandalyeler taşınır, çocuklar yere otururdu. Cihaz her eve girince toplanma bitti; televizyon oturma odasına yerleşti ve salon yeniden kapandı. Bugünün tek “salon”u, bu iki odanın birleşmiş ve misafirini kaybetmiş hâlidir.

Geleneğin sessiz devamı. Plan Batılı görünür, ama alışkanlıklar yerlidir. Misafirin evin mahrem kısmından ayrılması, selamlık ile haremin apartman ölçeğindeki devamıdır. Kapıda çıkarılan ayakkabı, antreyi zorunlu kılar. Kışlık erzak kileri, yaz sonunda balkonda yapılan salça ve turşu derin balkonu ister.

06Yeşilçam: herkesin gördüğü ev

Türkiye’de çoğu insan modern apartman dairesini önce sinemada gördü. Yeşilçam’ın yükselişi 1950’lere, altın çağı 1960’lara rastlar; yani apartmanlaşmayla aynı yıllara. Filmlerde ev, karakterin kim olduğunu söyleyen ilk işarettir.

Melodramlarda iki mekân karşı karşıya durur. Bir yanda zengin ailenin evi vardır: geniş bir salon, kıvrılan bir merdiven, davetler, son model beyaz eşya, Batılı mobilya. Öbür yanda mahalle: ahşap ev, avlu, kapı önü, komşu. Araştırmacıların dikkat çektiği nokta şudur: bu filmlerde modern ev çoğu zaman soğuk ve yozlaşmış, mahalle ise sıcak ve erdemlidir. Sinema, apartmana taşınan bir toplumun hem özlemini hem tedirginliğini aynı anda gösterdi.

1970’lerin sonuna doğru filmlerin mekânı da değişir; mahallenin yerini apartman ve apartman sakinlerinin hayatı alır. Müteahhit, bu filmlerin yeni kötü adamıdır. Bahçeli evini yıktırıp karşılığında iki daire alan ailenin hikâyesi, hem perdede hem sokakta aynı yıllarda yaşanır.

Sinemanın bıraktığı iz kalıcı oldu. Bugün rezidans reklamlarında gördüğümüz hayat da aynı dille kurulur: geniş salon, şehir manzarası, davet. Değişen yalnızca dekorun modasıdır. Bu konu, rakamlarıyla birlikte, Yeşilçam üzerine ayrı bir yazının konusu.

07Arada ne oldu?

1950’lerin dairesi ile bugünün rezidansı arasında elli yıllık bir ara dönem var ve bugünkü şehirlerin büyük kısmı o dönemde yapıldı. Kat Mülkiyeti Kanunu’ndan sonra üretim kooperatiften yap-satçıya geçti. Yap-satçının amacı içinde yaşamak olmadığı için hesabı da değişti: parsele sığan en çok daire, daireye sığan en çok oda.

Sosyal mekânlar ilk gidenler oldu; çatıdaki teras kiralık bir çatı katına, zemindeki kulüp dükkâna döndü. Tavanlar alçaldı, balkonlar camla kapatılıp odaya katıldı, hizmetçi odası plandan düştü. Geriye, hepimizin içinde büyüdüğü 3+1 kaldı: bir koridor, koridora dizilmiş odalar, kapısı kapalı bir salon. 1950’lerin planı küçülmüş, ama alışkanlıkları aynen korunmuştu.

1980’lerden sonra toplu konut ve site, 2000’lerde ise kapalı site ve rezidans geldi.

08Rezidans: plan bu kez ne anlatıyor?

“Rezidans” kelimesi Türkçeye 1990’ların sonunda, İstanbul’da bir alışveriş merkezinin üstündeki konut kulesiyle girdi ve 2000’lerde yaygınlaştı. Kelime İngilizcedeki genel anlamını taşımaz; Türkiye’de otel hizmeti veren, yüksek güvenlikli, yüksek katlı konutun adıdır: resepsiyon, güvenlik, kapalı otopark, spor salonu, havuz. Kısa sürede anlamı genişledi ve yeni yapılmış her yüksek konut bloğu bu adla satılır oldu. Daireler ise bir formülle anılıyor: 1+1, 2+1, 3+1, 4+1. İlk sayı oda, ikincisi salon. Ev artık bir yerin adıyla değil, bir toplama işlemiyle tarif ediliyor.

Aynı yöntemle okuyalım.

Kapı salona açılır. Antre bir vestiyer dolabına inmiş, hol kalkmıştır. Dolaşım alanı satılabilir alan sayılmadığı için plan onu en aza indirir. Misafir ile ev halkı arasındaki eşik de onunla birlikte gider.

Mutfak salonun içindedir. Hizmetçi evden çıkmış, yemeği ev sahibi pişirir olmuş, mutfak da gizlenecek bir yer olmaktan çıkmıştır. Açık mutfak küçük daireyi geniş gösterir ve bir duvar ile bir kapıdan tasarruf ettirir. Bedeli koku, ses ve dağınıklığın artık salonda olmasıdır.

Misafir odası yoktur, ebeveyn banyosu vardır. 1950’lerin planı metrekaresini misafire harcıyordu; bugünün planı bireye harcıyor. Kendi banyosu, kendi giyinme odası olan yatak odası, evin yeni “en iyi odası”dır.

Balkon incelmiştir. Çoğu dairede bir sandalyenin zor sığdığı bir şerit ya da yalnızca açılan bir cam vardır. Yüksek katlarda rüzgâr da bunu zorunlu kılar.

Sosyal hayat binanın zeminine taşınmıştır. Lobi, spor salonu, havuz, çocuk oyun alanı. Burada ilginç bir benzerlik var: Cinnah 19’un çatısındaki havuz ve Hayat Apartmanı’nın kulübü de aynı şeyi vaat ediyordu. Fark şurada: o binalarda ortak mekân, birbirini tanıyan ve binayı birlikte yaptıran insanların mekânıydı. Rezidansta ortak mekân bir hizmettir ve aidatla satın alınır.

Formülün öbür üyeleri de aynı mantıkla çizilir. Daire büyüdükçe plana yeni bir fikir eklenmez; yalnızca aynı oda bir kez daha tekrarlanır.

Basitliğin kendisi kusur sayılmaz; iyi çözülmüş bir 1+1, kötü çözülmüş bir 4+1’den daha iyi bir evdir. Sorun basitliğin nedenindedir. 1950’lerin planı bir aileyi tarif ederek başlıyor, odaları ona göre diziyordu. Bugünün planı satılabilir metrekareden başlıyor ve içine kimin gireceğini bilmediği için herkese uyacak en yalın kutuyu çiziyor. Formülün söylemediği her şey, yani antre, kiler, çalışma köşesi, misafirin kalacağı yer, sonradan içmimarın masasına gelir.

Rezidansın planını müteahhidin hesabı kadar bu iki rakam da çizer. Aileler küçülüyor, yalnız yaşayanlar artıyor, evlilik yaşı yükseliyor. Emlak ilanlarının yaklaşık yarısını artık 1+0, 1+1 ve 2+1 daireler oluşturuyor. Dört kişilik aile ile bir yardımcı için çizilmiş 1950’ler dairesi, bugünün hanesine büyük gelir; rezidansın 1+1’i ise o hane için çizilmiştir.

09Yan yana: iki evin karşılaştırması

10Getirdikleri, götürdükleri

Burada nostaljiye kapılmamak gerekir. 1950’lerin dairesi herkesin evi sayılmazdı; aynı yıllarda Ankara’nın çevresinde gecekondu mahalleleri büyüyordu. O binaların bir kısmının deprem güvenliği de bugün ciddi bir sorundur; Cinnah 19 için bile güçlendirme önerileri hazırlanıyor. Eski apartmanı sevmek, onu olduğu gibi yeniden yapmayı gerektirmez.

11Bugün tasarlarken eski plandan ne alınır?

Bizim işimiz açısından asıl soru budur. Eski planın alışkanlıklarını geri getirmek mümkün olmadığı gibi gerekli de sayılmaz; kapısı kapalı bir misafir salonunu bugün kimse istemez. Ama o planın bildiği birkaç şey, en küçük rezidans dairesinde bile uygulanabilir.

• Bir eşik bırakın. Kapı açıldığında bütün evin görünmemesi için 1 m² yeter: bir dolap, yarım bir duvar, bir perde. Ayakkabının, paltonun ve kargonun duracağı yer, salonun dağılmasını önler.
• Mutfağı kapatabilin. Açık mutfağın ferahlığı ile kapalı mutfağın düzeni arasında seçim yapmak zorunda kalmayın. Sürgülü bir cam bölme, salamanje kapısının bugünkü karşılığıdır.
• Depolamayı plana koyun. Kilerin yerini tutacak tam boy bir dolap, sonradan alınacak beş mobilyadan daha çok iş görür.
• Balkonu odaya katmadan önce düşünün. Dar da olsa dışarıda durulabilen bir yer, kapatılıp kazanılan 3 m²’den daha değerlidir.
• Bir odanın işini değiştirebilin. Eski evin en büyük hatası odaları tek işe kilitlemekti; yeni evinki hiç yedek oda bırakmaması. Sürgülü bir kapı ve doğru yerleştirilmiş prizler, aynı odayı çalışma odası, misafir odası ve çocuk odası yapabilir.
• Malzemede o yılları örnek alın. Yetmiş yıllık bir merdiven küpeştesi hâlâ güzelse, bunun nedeni masif olmasıdır. Bu konu zamansız tasarım yazımızın konusu.

Hayat Apartmanı ile bugünün rezidansı arasındaki yetmiş yıl, bir ilerleme ya da bir gerileme hikâyesi olarak okunmamalı. Her plan, kendi zamanının ailesine, parasına ve korkularına verilmiş bir cevaptır. Bize düşen, bugünün cevabını verirken eski cevabın bildiklerini unutmamak.