Perdedeki ev, sokaktaki ev: Yeşilçam mimariyi nasıl gösterdi?

01Bir film kaç evde çekilir?

Yeşilçam’ın yükselişi, 1948’de yerli filmlerin bilet vergisinin indirilmesiyle başlar. Mimariyle ilişkisini anlamak için ise önce bir eksikliği bilmek gerekir: stüdyo yoktu. Yılda iki yüzü, üç yüzü bulan film, dekor kurulacak platolar olmadan çekiliyordu. Çözüm gerçek evlerdi. Yapımcı bir köşkü ya da yalıyı günlüğüne kiralar, ekip sabah gelir, akşam toplanırdı.

Bu yöntemin iki sonucu oldu. İlki, aynı evlerin tekrar tekrar perdeye gelmesiydi. Araştırmacılar 1960’larda İstanbul’da çekilen filmlerin neredeyse hepsinde aynı beş altı konutun iç ve dış mekânlarına rastlandığını yazar. Boğaz’ın iki yakasındaki birkaç yalı, Beylerbeyi’nde, Kanlıca’da, Yeşilköy’de birkaç köşk, otel sahneleri için tek bir otelin lobisi. Seyirci o evleri hiç görmeden tanıdı; bazı köşk sahipleri de evlerini kiraya vererek geçindi.

İkinci sonuç daha az bilinir: perdede gördüğümüz ev çoğu zaman tek bir ev değildi. Dış cephe bir semtte, salon başka bir semtte, mutfak üçüncü bir yerde çekilirdi. Bir filmde bakkalın içi Beykoz’da, dışı Cankurtaran’da, kahvesi Kemerburgaz’da, apartmanı Yeşilköy’dedir. Yeşilçam’ın evi, kurguda birleştirilmiş bir yapıdır; planı çizilemez.

02Perdedeki üç ev

Yeşilçam’ın konut dağarcığı küçüktür ve her evin anlamı baştan bellidir. Mekân üzerine yapılan çalışmalar aynı sonuca varır: filmlerde en çok kullanılan konut köşktür; onu yalı ve ahşap ev izler. Ev, karakterin kim olduğunu ilk karede söyler ve çoğu zaman başka bir iş görmez.

Köşk ve yalı. Fabrikatörün, armatörün, “hain” babanın evidir. İçinde Batılı bir oturma grubu, piyano, içki dolabı, duvarda aile büyüğünün portresi, salonda gençlik partisi bulunur. Bu ev zenginliği gösterir, ama çoğu filmde soğuktur: sevgi orada yaşanmaz, orada engellenir.

Mahalle evi. Ahşap, iki katlı, avlulu ya da kapısı sokağa açılan ev. Yoksul ama sıcak ailenin evidir. Sofra yerde ya da küçük bir masadadır, komşu kapıyı çalmadan girer, bakkal veresiye yazar. Filmlerin ahlaki merkezi burasıdır.

Apartman dairesi. Uzun süre üçüncü sırada kalır. 1970’lerin ortasından sonra öne geçer; köşk ve yalı gibi masalsı dekorların yerini kitlelerin yaşadığı ara sokak, apartman dairesi ve gecekondu alır. Apartman perdeye geldiğinde yanında yeni tipler de gelir: kapıcı, yönetici, müteahhit.

Dikkat edilirse bu üç evin arasında bir boşluk var. O yıllarda şehirlerde hızla çoğalan, memurun, öğretmenin, küçük esnafın oturduğu sıradan apartman dairesi, yani gerçek orta sınıfın evi, Yeşilçam’ın altın yıllarında neredeyse hiç görünmez. Perdede ya çok zengin vardır ya çok yoksul.

03Seyirci kimdi?

Bu evleri kimin seyrettiğini bilmeden, neden böyle gösterildiklerini anlamak zor.

Kişi başına yılda yedi bilet demektir bu; bebekler ve köyde yaşayanlar dâhil. Sinema o yıllarda bir sanat dalından çok, ülkenin ortak akşam eğlencesiydi.

Seyircinin nasıl bir ülkede yaşadığına gelince: 1950’de nüfusun dörtte üçü köydeydi ve yarıdan fazlası okuma yazma bilmiyordu. 1960’ta okuryazar oranı hâlâ %39 dolayındaydı. 1970’e gelindiğinde nüfusun %28,8’i ilkokul mezunuydu; ortaokulu bitirenler %3,6, liseyi bitirenler %2,6, yükseköğrenim görenler %1 idi.

Bu rakamlar Yeşilçam’ın dilini açıklar. Seyircinin büyük kısmı için roman, gazete, dergi uzak şeylerdi; hikâye dinlemenin yolu perdeydi. Film, altyazı okuyamayan, şehri yeni görmüş, belki o hafta köyden gelmiş birine de bir bakışta anlaşılmak zorundaydı. Ev bu yüzden bir işarete indirgendi: köşk zengin demekti, ahşap ev iyi insan demekti. Mimari, konuşmaya gerek bırakmayan bir kostümdü.

04Köşk kimin eviydi?

Perdedeki zenginlik uydurma değildi; yalnızca çok az kişiye aitti. Türkiye’de gelir dağılımı ilk kez 1963’te ölçüldü, ardından 1968 ve 1973’te.

Yani filmlerdeki uçurum gerçekti. Melodramın değişmeyen konusu, zengin kız ile yoksul oğlanın ya da tersinin kavuşamaması, hayal gücünden çok bu tablodan doğmuştu. Yeşilçam’ın yaptığı, uçurumun iki ucunu göstermek ve ortasını boş bırakmaktı.

Uçurumun öbür ucu da perdede olduğundan farklıydı. Filmlerdeki yoksul, eski bir mahallenin ahşap evinde, kuşaklardır tanıdığı komşularının arasında yaşar. Gerçekte şehre yeni gelen yoksulun evi gecekonduydu.

Gecekonduda yaşayanların kent nüfusundaki payı 1955’te %4,7 iken 1960’ta %16,4’e, 1965’te %22,9’a çıktı. Başkentte her beş kişiden üçü, on yıl önce orada olmayan, sahibinin kendi eliyle yaptığı bir evde oturuyordu. Yeşilçam bu evi uzun süre görmedi; gördüğünde de çoğu zaman bir mahalle sıcaklığıyla gösterdi. Çamuru, susuzluğu, yıkım ekibini perdeye getiren filmler azınlıkta kaldı.

Burada bir tercih var ve nedeni anlaşılır. Bileti alan kişi kendi evini görmeye gelmiyordu. Görmek istediği, ya hiç giremeyeceği bir salon ya da geride bıraktığını düşündüğü bir mahalleydi. Sinema ona ikisini birden verdi.

05Radyo, televizyon ve salonun köşesi

Evin içini en çok değiştiren iki eşya bu dönemde geldi ve ikisi de filmlerdeki evlerde gerçektekinden önce yer aldı.

Radyo, perdede her evin doğal eşyasıdır. Gerçekte 1960’ta 27,8 milyonluk ülkede 1,34 milyon ruhsatlı radyo vardı; kabaca dört beş haneden birine bir alıcı düşüyordu. Radyosu olan ev, mahallenin toplandığı evdi. Büfenin üstünde, dantel örtünün üzerinde durması tesadüf sayılmaz: evin en pahalı eşyalarından biriydi ve misafire gösterilirdi.

Televizyon daha geç ve daha sert geldi. TRT’nin deneme yayınları 31 Ocak 1968’de Ankara’da başladı. 1966’da bütün ülkede evlerde ve iş yerlerinde iki bin kadar alıcı vardı; televizyon o yıllarda daha çok otellerde, pastanelerde, kahvelerde topluca izleniyordu. Yayın 1974’te nüfusun %55’ine ulaştı. Onuncu yılında kayıtlı alıcı sayısı 2,25 milyonu buldu.

Bunun mimariye etkisi iki yerde görülür. Birincisi sinema salonlarıdır: Şekil 1’deki düşüş bu yılların düşüşüdür. İkincisi evin salonudur. Kapısı kapalı tutulan misafir odası, televizyon girdikten sonra her akşam kullanılan oda oldu. Koltuklar birbirine bakmayı bırakıp aynı duvara döndü. Komşu, radyo yıllarında olduğu gibi yine geldi; bu kez “televizyona” geldi. Evin en iyi odasını gündelik hayata açan şey bir mimari karar olmadı, bir cihaz oldu.

06Sokak: otomobil, dolmuş, otobüs

Yeşilçam’da zengin evinin kapısında mutlaka bir otomobil durur; çoğu zaman uzun, kanatlı bir Amerikan arabası. Genç adam sevgilisini arabayla alır, sahil yolunda sürer. Perdeye bakan biri, o yıllarda otomobilin olağan bir şey olduğunu düşünebilir.

1960’ların başında yollarda kamyon sayısı otomobil sayısından fazlaydı. İthalat kısıtlıydı; yerli üretim 1960’ların ikinci yarısında başladı ve asıl artış 1970’lerde geldi. Filmlerde gördüğümüz otomobil, köşk gibi, çok küçük bir azınlığın gündelik hayatıydı.

Seyircinin gerçek taşıtı başkaydı.

Dolmuş, bu dönemin Türkiye’ye özgü buluşudur ve gecekonduyla aynı mantıktan doğar: devletin yetişemediği yerde halkın kendi çözümü. Belediye otobüsünün gitmediği yeni mahalleye minibüs gitti; mahalle büyüdükçe hat uzadı. Şehirlerin bugünkü biçiminde bu hatların payı, çizilmiş imar planlarının payından az sayılmaz.

Yeşilçam dolmuşu ve minibüsü komedilerde sevdi, melodramlarda görmedi. Aşk hikâyesi otomobilde geçer; dolmuşta geçen sahne ise gülünçtür. Bu ayrım, perdenin hangi hayatı “gerçek hayat” saydığını gösterir.

07Ankara perdeye çıkınca: Yeşiltepe

Yeşilçam bir İstanbul sinemasıdır; Ankara perdede nadiren görünür. Göründüğü yerlerden biri, apartman planları üzerine yazımızda planı yer alan Yeşiltepe Blokları’dır. 1974 tarihli bir köyden kente göç komedisinin bir bölümü burada çekildi.

Seçim anlamlıdır. Köyden gelen kahramanların karşısına “şehir” olarak çıkarılacak bir yer aranmış ve yıldız planlı, on katlı, bahçe içinde duran bloklar bulunmuştur. Bloklarda oturanların anlattığına göre yapı vaktiyle daha çok milletvekilleri için yapılmıştı ve o yıllarda her blokta Amerikalı aileler kalıyordu. Film için burası, bir köylünün gözünden şehrin en uzak, en yabancı hâliydi.

Aynı binanın iki ayrı okuması var demek ki. Mimarlık tarihi için Yeşiltepe, bir kooperatifin orta sınıfa esnek planlı daireler sunduğu bir denemedir. Sinema için ise bir işaret: modern, yüksek, soğuk, “bizden olmayan”. İstanbul filmlerinde köşkün gördüğü işi Ankara’da beton blok görür. Bina aynıdır; perde onu, seyircinin kendini nerede hissettiğine göre anlamlandırır.

08Yan yana: perdede ve sokakta

09Sentez: film neyi doğru söyledi?

Bu tabloya bakıp Yeşilçam’ın yalan söylediği sonucuna varmak kolaydır ve eksik kalır. Daha doğrusu şudur: film eşyada yanılttı, duyguda yanıltmadı.

Yanılttığı yer. Dekor gerçeği temsil etmiyordu. Otomobil, köşk, piyano, televizyon; hepsi gerçekte olduğundan çok daha yaygın görünüyordu. Orta sınıfın evi ve gecekondu ise olduğundan çok daha az. Bir film arşivinden o yılların Türkiye’sini çıkarmaya çalışan biri, ülkeyi olduğundan zengin, şehirli ve motorlu sanır.

Doğru söylediği yer. Filmlerin asıl konusu ev değil, yer değiştirmekti. Yirmi yılda milyonlarca insan köyden şehre, ahşap evden apartmana, tanıdığı sokaktan tanımadığı bir mahalleye geçti. Bu geçişin hem cazibesi hem korkusu vardı ve Yeşilçam ikisini iki ayrı eve yerleştirdi: arzu köşkte, güven mahallede oturdu. Modern evin soğuk, eski evin sıcak gösterilmesi bir mimari eleştiri sayılmaz; yerinden olmuş bir toplumun kendine anlattığı hikâyedir.

Geride bıraktığı. Sinemanın asıl kalıcı etkisi, zevki biçimlendirmesidir. Okuryazarlığın düşük, derginin ve vitrinin az olduğu bir ülkede “güzel salon” fikrini milyonlarca kişiye aynı anda perde verdi. Takım hâlinde alınan koltuklar, camlı vitrin, kristal avize, kapısı kapalı tutulan misafir odası; bunların bir kuşak boyunca ülkenin her şehrinde aynı biçimde tekrarlanmasında o beş altı köşkün payı vardır. Seyirci köşkü alamadı, ama salonunu ona benzetmeye çalıştı.

Sonra sıra değişti. Televizyon eve girince sinema salonları kapandı, salonun mobilyası ekrana döndü ve “örnek ev” görüntüsü perdeden diziye geçti. Bugün aynı işi konut reklamları ve sosyal medya görüyor: az sayıda, özenle seçilmiş, çoğu kimsenin içinde yaşamadığı evler, milyonlarca kişinin “ev böyle olur” fikrini kuruyor.

10Bugün bundan ne çıkar?

İçmimarlık açısından bu hikâyenin dersi yalındır. İnsanlar evlerini çoğu zaman yaşadıkları hayata göre değil, gördükleri bir görüntüye göre isterler. 1965’te o görüntü bir Boğaz köşkünün merdiveniydi; bugün bir rezidans kataloğunun mutfak adası. İkisinin ortak yanı, başkasının hayatı için çekilmiş olmasıdır.

• Görüntüyü değil günü sorun. Bir ev tasarlanırken ilk soru “nasıl görünsün” olursa, cevap kaçınılmaz olarak bir yerde görülmüş bir fotoğraf olur. “Sabah yediden gece on bire burada ne oluyor” sorusu ise her evde başka bir plan verir.
• Kullanılmayan en iyi odaya dikkat edin. Kapalı misafir salonu geçmişte kaldı, ama yerini kimsenin oturmadığı gösterişli oturma grupları, yemek pişirilmeyen mutfak adaları aldı. Evin en pahalı metrekaresi yine başkaları için ayrılıyor.
• Ekranın yerini siz seçin. Televizyon bir zamanlar salonun düzenini tek başına belirlemişti. Bugün aynı şeyi telefon ve dizüstü bilgisayar yapıyor; plan onlara yer göstermezse onlar kendi yerlerini seçer.
• Sokağı hesaba katın. Filmler evi otomobille birlikte düşündü, şehir dolmuşla büyüdü. Bir evin gündelik rahatlığını, kapısından çıkınca nereye ve neyle gidildiği, salonunun genişliği kadar belirler.

Yeşilçam’ın evleri bugün çoğunlukla yok; bir kısmı yıkıldı, bir kısmının önünden yol geçti. Ama o evlerin öğrettiği bakış duruyor. Onu fark etmek, bir evi başkasının filmi için değil, içinde yaşayacak olanın günü için tasarlamanın ilk adımıdır.