Tasarım lambaları, model model · 1: Çıplak ampulü evcilleştirenler

01Lamba ne zaman “tasarlanması gereken” bir şey oldu?

İlk elektrik ampulleri zayıftı. Karbon telli bir ampul, bir iki mumun yerini tutan sarımtırak bir ışık verirdi; çıplak bıraksanız da kimseyi rahatsız etmezdi. İnsanlar onu gaz lambasının kılığına soktu: pirinç kol, cam fanus, püsküllü abajur. Yeni olan yalnızca düğmeydi.

Sorun ampul iyileşince çıktı. 1910’larda karbon telin yerini tungsten aldı, ardından ampulün içi gazla dolduruldu. Aynı elektrikle birkaç kat fazla ışık veren bu ampuller, göz hizasında çıplak durduğunda bakılamayacak kadar parlaktı. Üreticiler 1925’te camın içini buzlayarak bir çare buldu, ama bu yalnızca noktayı büyüttü. Asıl iş lambaya kalmıştı.

Aynı yıllarda elektrik de evlere yayılıyordu. Yüzyılın başında bir zenginlik işareti olan priz, 1930’lara gelindiğinde Avrupa ve Amerika şehirlerinde sıradan evlerin duvarındaydı. Yani iki şey üst üste geldi: ampul çok parlaklaştı ve herkesin evine girdi. Tasarım lambası bu kesişimde doğdu. Kimse “güzel bir nesne yapalım” diye yola çıkmadı; soru daha basitti: Bu ışığa nasıl bakacağız?

02Biraz fizik: bir gölgelik ışığa ne yapabilir?

Gözü rahatsız eden şey ışığın miktarı sayılmaz; küçük bir yüzeyden çok fazla ışık gelmesidir. Aynı ışığı on kat büyük bir yüzeye yayarsanız göz kamaşmaz. Lamba tasarımının bütün hüneri bu cümlenin içindedir ve bunu yapmanın üç yolu vardır.

• Saklamak. Ampulü opak bir kabın içine koyarsınız. Göz kaynağı görmez, ışık yalnızca aşağıdan çıkar. Basittir, ama odanın geri kalanı karanlıkta kalır.
• Yansıtmak. Işığı önce bir yüzeye çarptırırsınız, oradan odaya döner. Göz ampulü değil, aydınlanmış geniş yüzeyi görür. Mat beyaz bir yüzey üzerine düşen ışığın kabaca beşte dördünü geri verir ve her yöne dağıtır; parlak metal ise ayna gibi tek yöne gönderir.
• Süzmek. Işığı kâğıt, opal cam ya da kumaş gibi yarı geçirgen bir malzemenin içinden geçirirsiniz. Bu yol, dizinin “Işığı süzenler” yazısının konusu.

Bu yazıdaki bütün lambalar üçüncü yolun, yani yansıtmanın ustalarıdır. Aralarındaki fark, yüzeyi nereye koydukları ve ona hangi biçimi verdikleridir.

03İlk fikir sahneden geldi: Mariano Fortuny

Işığı bir yüzeyden yansıtarak yumuşatma fikrini eve ilk taşıyan kişi bir lamba tasarımcısı sayılmazdı. Venedik’te yaşayan İspanyol ressam ve sahne tasarımcısı Mariano Fortuny, yüzyılın başında tiyatro sahnelerini aydınlatmak için bir düzen geliştirdi: güçlü bir kaynak, içi beyaz büyük bir kubbeye çevriliyor ve sahneye dolaylı, gökyüzü gibi yaygın bir ışık düşüyordu. 1907’de aynı ilkeyi bir ayaklı lambaya indirdi: üç ayaklı bir sehpa, üstünde içi yansıtıcı, şemsiyeye benzeyen bir başlık.

O lamba yüz yılı aşkın süre sonra hâlâ üretiliyor ve fotoğraf stüdyolarındaki ışık şemsiyelerinin atası sayılır. Fortuny’yi bugün çoğu kişi başka bir işiyle tanır: aynı yıllarda tasarladığı, incecik pilili ipek elbise. Bir sahne ışığı, bir elbise ve bir lamba aynı atölyeden çıkmıştı. Tasarım lambalarının hikâyesinde bu durum kural gibidir; lambayı çizen kişi neredeyse hiçbir zaman yalnızca lamba çizmez.

04Poul Henningsen: bir eğrinin peşinde kırk yıl

Henningsen 1894’te, iki yazarın oğlu olarak doğdu. Teknik okullarda mimarlık okudu, ama diplomasını almadan ayrıldı. 1921’den itibaren bir Kopenhag gazetesine mimarlık yazıları yazdı; lambaya eleştirmen olarak, yani şikâyet ederek girdi. Şikâyeti şuydu: elektrik ışığı gaz lambasından daha pis sayılmazdı, ama çok daha kaba bir ışıktı.

1925’te Paris’teki büyük dekoratif sanatlar sergisi için, Kopenhaglı bir elektrik malzemesi şirketi olan Louis Poulsen’le birlikte bir lamba yaptı ve altın madalya aldı. Asıl buluş bir yıl sonra geldi. Kopenhag’daki yeni sergi salonunun aydınlatması için üç gölgelikli düzeni geliştirdi.

Düzenin kalbinde bir matematik eğrisi vardır: logaritmik sarmal. Bu eğrinin bir özelliği onu lamba için biçilmiş kaftan yapar. Merkezinden çıkan bir ışın, eğriye hangi noktada değerse değsin aynı açıyla değer. Gölgelikleri bu eğriden keserseniz, ampulden çıkan ışık bütün yüzeye eşit eğimle düşer ve yüzeyin her yeri aynı parlaklıkta görünür. Parlak bir halka, karanlık bir kuşak olmaz.

Üç gölgelik iç içe durur ve her biri ışığın bir bölümünü yakalar: üstteki geniş olan odaya yayar, ortadaki aşağı gönderir, alttaki küçük olan ampulü gözden saklar. Hangi açıdan bakarsanız bakın ampulü göremezsiniz. Bu tek bir lamba sayılmaz, bir yapım ilkesidir; aynı ilkeden yıllar içinde bin kadar model türetildi. Masa lambası, sarkıt, duvar lambası, hatta piyano lambası.

PH 5 (1958). Otuz yıl sonra Henningsen’in başına tasarımcıların bugün de çok iyi bildiği bir dert geldi: ampul üreticileri ampulün biçimini, boyunu ve rengini durmadan değiştiriyor, eski gölgeliklerin hesabı tutmuyordu. Cevabı, içine hangi ampul takılırsa takılsın iş gören bir sarkıt oldu. Adını 50 cm’lik çapından alır. İçindeki küçük koniler ile kırmızı ve mavi boyalı yüzeyler ışığın rengini düzeltir; yemek masasının üstüne alçakta asılmak için tasarlanmıştır. O günden beri kesintisiz üretiliyor.

Enginar (1958). Aynı yıl Kopenhag’da bir restoran için çizildi. On iki sıraya dizilmiş yetmiş iki bakır yaprak, ampulü her yönden örter; her yaprak üstündekinden aldığı ışığı altındakine aktarır. Bugün de büyük ölçüde elde kuruluyor. Henningsen’in ilkesinin en gösterişli hâlidir ve bir şeyi kanıtlar: fizik doğruysa, biçim istediği kadar cömert olabilir.

Henningsen’in öbür işleri lambalarından az renkli sayılmaz. Bir kuyruklu piyano tasarladı, kendi adını taşıyan revüler yazıp sahneledi, ülkesini anlatan bir belgesel çekti, bir eleştiri dergisi çıkardı. 1938’de gazetesinden çıkarıldı; 1943’te İsveç’e kaçmak zorunda kaldı. Savaştan sonra döndü ve Kopenhag’ın ünlü eğlence parkında yıkılan cam salonu yeniden kurdu. Lamba, bu adamın pek çok kavgasından yalnızca biriydi.

05Poulsen ailesi: bir şirket, yüz elli yıl, birçok imza

Louis Poulsen 1874’te şarap ithalatçısı olarak kuruldu; lambaya, şehre elektrik gelince döndü. Şirketi ilginç kılan, Henningsen’den sonra da aynı soruya sadık kalmasıdır: önce ışığın yolu çizilir, sonra biçim. Aynı çatı altında çalışan tasarımcılar birbirine hiç benzemez, ama hepsi kamaşmayla uğraşır.

Jacobsen’in lambası bu yazının konusuna iyi bir örnektir. Başlık, eğik kesilmiş bir konidir; içi beyazdır. Işık yalnızca aşağıya, kitabın üstüne düşer, koltuktaki kişinin gözüne gelmez. Otel odası için çizilen lamba altmış yıl sonra evlerin başucunda duruyor.

06Atölyeden masaya: 1930’ların çalışkan lambaları

Bestlite (1930). Robert Dudley Best, Birmingham’da 1840’tan beri lamba üreten bir ailenin vârisiydi. 1925’te Paris sergisini gezdi, Düsseldorf ve Paris’te tasarım okudu, Bauhaus’un kurucusuyla dost oldu. Döndüğünde aile şirketinin süslü lambalarından her şeyi çıkardı: geriye bir taban, bir boru, ayarlı bir kol ve içi beyaz bir başlık kaldı. Lamba önce hava kuvvetlerinin ve otomobil tamircilerinin atölyelerinde, sonra mimar masalarında tutuldu. Bir meslek dergisi onu Bauhaus’tan esinlenen ilk İngiliz tasarımı ilan etti.

Kaiser Idell (1931). Christian Dell gümüş ustasıydı ve 1922–25 arasında Bauhaus’un metal atölyesinin ustabaşılığını yaptı. Okuldan sonra bütün dikkatini lambaya verdi. 1931’de tanıtılan serinin kubbe biçimli başlığı ampulü derine gömer: ışık masanın üstüne düşer, oturanın gözüne gelmez. Başlığı taşıyan döner mafsalın patenti alındı; makaslı kolla duvardan uzayan modeli de türünün ilk örneklerindendir. Adı bir kelime oyunudur: üreticinin adı, Almancada fikir anlamına gelen “Idee” ve Dell’in soyadı. Dell’e Amerika’dan iş teklifi geldi; gitmedi, Almanya’da kalıp lamba çizmeyi sürdürdü. Savaştan sonra bir kuyumcu dükkânı açtı.

İki lambanın ortak yanı bir tavırdır. İkisi de süslü abajuru bırakıp atölye lambasının dürüstlüğünü eve getirdi: görünen mafsal, boyalı sac, içi beyaz yansıtıcı. Bugün “endüstriyel” diye satılan masa lambalarının hepsi bu iki modelin torunudur.

07Savaştan sonra: ince kol, küçük başlık

Çekirge (1947). İsveçli mimar Greta Magnusson-Grossman Los Angeles’a göç etmiş, orada yamaçlara ince ayaklı evler çiziyordu. Aynı inceliği lambaya taşıdı: geriye yatmış üç ayaklı bir sehpa, ucunda uzun bir koni. Sehpa geriye yatık olduğu hâlde devrilmez, çünkü ağırlık ayakların arasına düşer. Koni içine gömülü ampulü saklar ve ışığı okunan sayfaya yollar.

Serge Mouille (1953). Paris’te bir gümüş ustası, İtalya’dan gelen karmaşık lambalara tepki olarak siyah boyalı alüminyumdan, elde dövülmüş başlıklar yaptı. Başlıkların içi beyazdır ve her biri bir mafsalın ucunda döner; uzun, ince kollar duvardan ya da tavandan odaya uzanır. Mouille yalnızca sekiz yıl kadar üretti, her lambayı elde yapıp numaraladı. Sonra bıraktı ve öğretmenliğe döndü. Azlık, lambaları efsaneye çevirdi.

Aynı yıllarda Le Corbusier Marsilya’daki büyük konut bloğunun daireleri için bir duvar lambası çizdi: sırt sırta iki koni. Biri ışığı aşağıya, okunan yere, öbürü yukarıya, tavana gönderir. Tek bir kaynak hem iş ışığı hem genel ışık olur. Mimarın eşyaya bakışı buradadır: en az parçayla iki iş.

08İtalya: yansıtıcı bir fikre dönüşüyor

Taccia (1958–62). Achille ve Pier Giacomo Castiglioni kardeşlerin bu masa lambası, lamba tarihinin en öğretici prototip hikâyelerinden birine sahiptir. Fikir şuydu: ışık kaynağı tabanda dursun ve yukarı baksın; üstünde şeffaf bir çanak, çanağın üstünde de içbükey beyaz bir yansıtıcı olsun. Işık yukarı çıkar, yansıtıcıya çarpar ve odaya geri döner. Tavana vurmadan dolaylı ışık.

1958’in sonunda hazırlanan ilk örnekte çanak şeffaf plastiktendi. Denemeler acı bir sonuç verdi: akkor ampulün ısısı plastiği eğip büktü. Kardeşler plastikten vazgeçti ve çanağı üfleme camdan yaptırdı; lamba ancak 1962’de üretime girebildi. Tabandaki yivli alüminyum gövde de süs sayılmaz; yivler bir motorun soğutma kanatları gibi ısıyı dağıtır. Hikâyenin sonu güzeldir: 2016’da, ısısı düşük LED sayesinde, üretici çanağı nihayet kardeşlerin ilk istediği gibi plastikten yapabildi. Bir fikir, kendi ışık kaynağını elli sekiz yıl bekledi.

Castiglioni kardeşler lambadan çok şey çizdi: traktör oturağından yapılmış bir tabure, bisiklet selesi üstünde sallanan bir telefon taburesi, yüzü dönen bir müzik seti, sergiler. Hepsinde aynı soru vardır: bu nesnenin her parçası ne iş görüyor? Onların öbür lambalarına, yani otomobil farından yapılan ayaklı lambaya ve tavanla yer arasına gerilen çelik teldeki lambaya dizinin dördüncü yazısında döneceğiz.

Atollo (1977). Vico Magistretti bir masa lambasını geometri dersine çevirdi: bir silindir, üstünde bir koni, onun üstünde yarım küre. Ampuller yarım kürenin içinde saklıdır; ışık kürenin iç yüzeyinden aşağı yansır ve koninin eğimli yüzeyini aydınlatır. Lambanın kendi gövdesi kendi yansıtıcısı olur. İki yıl sonra İtalya’nın en önemli tasarım ödülünü aldı. Magistretti mimardı; istiflenebilen plastik sandalyeler, arkalığı katlanan bir kanepe ve dizinin dördüncü yazısında anlatacağımız, tutulan bir ay gibi kararan küçük bir başucu lambası da onundur.

091968: iki yarım küre, iki çeyrek daire

Flowerpot (1968). Verner Panton’ın sarkıtı iki yarım küreden oluşur. Büyük olan aşağı bakar, küçük olan yukarı bakar ve ampulü tam ortada saklar. Işık küçük kürenin içinden büyüğün içine, oradan masaya gider. Parlak emaye renkleri dönemin ruhunu taşır; adını da o yılların çiçek çocuklarından alır. Fizik Henningsen’inkiyle aynıdır, mizaç bambaşka.

Semi (1968). Mimarlık öğrencisi iki Danimarkalı, Claus Bonderup ile Torsten Thorup, bir okul yarışması için sırt sırta iki çeyrek daireden bir sarkıt çizdi. Yukarıdan bakınca incecik bir huni, aşağıdan bakınca içi bembeyaz geniş bir ağızdır. O kadar yalındır ki tek bir çizgiyle anlatılabilir. 1980’lerde ülkesinin en çok satan lambalarından biri oldu.

10Kim, başka ne tasarladı?

Lambayı çizenlerin neredeyse hiçbiri “lamba tasarımcısı” olarak yola çıkmadı. Bu rastlantı sayılmaz. Lamba, bir mimarın ya da bir ustanın bütün bildiklerini küçük bir nesnede sınadığı yerdir.

11Bu lambalardan eve ne kalır?

• Önce ampulü arayın. Bir lambaya oturduğunuz yerden bakın. Kaynağın çıplak yüzeyini görüyorsanız, lamba ne kadar pahalı olursa olsun işini yapmıyor demektir.
• İç yüzeye bakın. Başlığın içi mat beyazsa ışık yumuşak ve geniş, parlak metalse keskin ve dar gelir. İkisi de doğrudur; hangisini istediğinizi bilmeniz yeter.
• Yüksekliği lambaya göre değil, göze göre ayarlayın. Sarkıt masaya yakın, okuma lambası omzunuzun arkasında, başucu lambası göz hizasının altında durmalı.
• Dolaylı ışığı unutmayın. Tavana ya da duvara vurup dönen ışık, aynı gücü doğrudan veren bir spottan daha ferah bir oda verir. Bunun ayrıntısı aydınlatma üzerine ayrı bir yazının konusu.

Aynı ilkeler büyük ölçekte de geçerlidir. Yüksek lisans tezimde müze ve sergi mekânlarında aydınlatmayla kurulan alt mekânları incelemiştim; orada da eseri gösteren ışık ile gözü yoran kaynak arasındaki ayrım, bir masa lambasındakiyle aynıdır. Değişen yalnızca ölçektir.

Yüz yıl önce konan kural hâlâ geçerli: iyi lamba ışığını gösterir, kaynağını göstermez. LED ampulü küçülttü ve soğuttu, ama parlak bir nokta hâlâ parlak bir noktadır. Öbür yol, yani ışığı kâğıttan, camdan ve kumaştan süzen lambalar, dizinin “Işığı süzenler” yazısının konusu. Yayla, karşı ağırlıkla ve sürtünmeyle dengede duran masa lambaları ise “Dengede duranlar” yazısının konusu. Uzanan, asılan ve oyun oynayan lambalar da “Uzanan, asılan, oynayan” yazısının konusu. Lambanın genel hikâyesini, ışık kaynaklarını ve halojen lambanın pahalı dersini ise lambanın yüz elli yılı yazımız anlatır.