01Önce bir iddia: en kötü aydınlatma kararı, tavanın ortasındaki deliktir
Türkiye’deki dairelerin neredeyse hepsinde her odanın tavanında tek bir buat vardır ve tam ortadadır. Betonarme döşemenin içine inşaat sırasında gömülür; yerini değiştirmek için tavanı kırmak ya da üstünden asma tavan geçirmek gerekir. Yemek masası pencereye yakın durur, koltuk duvara yaslanır, yatak bir köşededir. Işık ise hep aynı yerdedir: kimsenin oturmadığı, hiçbir şeyin durmadığı orta noktada.
Sonuç bilinen manzaradır: masanın ortasına gelmeyen avize, kancayla yana çekilmiş sarkıt, tavanda sarkan fazla kablo. Kiracı için durum daha da zordur; tavana dokunamaz. 1960’ların İtalyan tasarımcıları tam olarak bu sorunla uğraştı, çünkü onların şehirleri de eski yapılarla ve kiracılarla doluydu. Buldukları çözümler bugün müzelerdedir, ama hepsi aynı pratik sorudan doğmuştur: tavanı delmeden, ışığı istediğim yere nasıl getiririm?
021962: Arco, tavansız sarkıt
Achille ve Pier Giacomo Castiglioni’nin sorusu şuydu: yemek masasının üstünde sarkıt gibi duran, ama tavana bağlı olmayan bir lamba olur mu? Cevap bir sokak lambasının biçimidir: yerde ağır bir taban, ondan çıkıp iki metreden fazla uzanan paslanmaz çelik bir yay ve ucunda delikli alüminyum bir başlık. Lamba iki buçuk metreye yakın yüksekliktedir; yayın altından bir insan yürüyerek geçer, masanın çevresinde dolaşılır.
Arco’yu ders kitabı yapan, tabanıdır. Uzun bir kolun ucundaki ağırlık lambayı devirmek ister; karşısında yeterince ağır bir taban olmalıdır. Castiglioni kardeşler en ucuz yoğun malzemeyi seçti: altmış beş kilo dolayında bir Carrara mermeri blok. Sonra iki ayrıntı eklediler. Köşeler pahlandı, çünkü bu yükseklikteki bir taşın keskin köşesi bacak kırar. Blokun ortasına bir delik açıldı; süs sanılır, oysa içinden bir süpürge sapı geçirilir ve lamba iki kişiyle taşınır. Castiglioni’nin bütün tavrı bu deliktedir: her biçimin bir nedeni olmalı ve mümkünse biraz da gülümsetmelidir.
Arco o kadar çok kopyalandı ki tasarımın telif koruması Avrupa’da mahkemelere konu oldu. Kopyaların çoğu aynı yerde yanılır: tabanı hafifletir. Mermer yerine içi boş bir kutu koyduğunuzda yay kısalmak zorunda kalır ve lamba artık masanın ortasına yetişmez; geriye yalnızca biçim kalır.
031950: Prouvé’nin duvar kolu
Aynı soruya on iki yıl önce bir Fransız demir ustası başka bir cevap vermişti. Jean Prouvé’nin Potence adlı lambası, duvara bir menteşeyle bağlı iki metrelik ince bir çelik borudur; ucunda çıplak bir ampul vardır ve boru, ucundan duvara gerilen bir telle taşınır. Kol bir kapı gibi yüz seksen derece döner. Taban yoktur, tavan bağlantısı yoktur, gölgelik bile yoktur. Prouvé onu kendi çizdiği sökülüp takılan evler için tasarlamıştı; o evlerde tavana bir şey asmak mümkün değildi. Bir vinç kolunun eve girmiş hâlidir ve bu yazıdaki en az parçalı lambadır.
041962: Toio, hazır parçadan lamba
Castiglioni kardeşlerin aynı yılki öbür lambası, hiçbir parçası lamba için üretilmemiş bir lambadır. Işık kaynağı bir otomobil farıdır. Farın ihtiyaç duyduğu transformatör gizlenmez, tabana konur ve lambanın ağırlığı olur. Gövde, boyu ayarlanan altıgen bir çubuktur; kablo, çubuğun yanından, olta kamışlarındaki halkaların içinden geçerek yukarı çıkar. Far tavana bakar ve oda tavandan yansıyan ışıkla aydınlanır.
Sanat tarihinde buna hazır nesne denir: bir şeyi olduğu gibi alıp başka bir bağlama koymak. Castiglioni kardeşlerin farkı, bunu bir şaka olarak bırakmamalarıdır; Toio gerçekten iyi bir tavan yıkayıcıdır. Tasarımcıya öğrettiği şey de budur: ihtiyacınız olan parça büyük olasılıkla başka bir sanayide zaten üretiliyordur.
051970: Parentesi, bir telde duran ışık
Fikir, genç yaşta hayatını kaybeden tasarımcı Pio Manzù’nun bir eskizinden gelir; Achille Castiglioni onu sadeleştirerek bitirdi. Tavandan yere bir çelik tel gerilir; alt ucunda teli gergin tutan bir ağırlık asılıdır. Telin üstünde, parantez işareti gibi hafifçe bükülmüş kısa bir çelik boru kayar ve spot ampul bu boruya bağlıdır. Boruyu elinizle istediğiniz yüksekliğe götürür ve bırakırsınız; orada kalır.
Neden kalır? Tel düz, boru eğridir. Gergin tel borunun içinden geçerken üç noktada borunun çeperine bastırır ve bu basınç, sürtünme doğurur. Sürtünme, ampulün ve borunun ağırlığından büyük olduğu sürece boru kaymaz. Vida yoktur, yay yoktur, sıkılacak bir şey yoktur. Lamba bir zarfa sığan beş altı parçadan oluşur ve o şekilde, yassı bir pakette satılır. 1979’da İtalya’nın en önemli tasarım ödülünü almıştır.
06Masada oyun: Eclisse ve Snoopy
Eclisse (1965). Vico Magistretti’nin başucu lambası üç yarım küreden oluşur: biri taban, biri dış kabuk, biri içeride dönen iç kabuk. İç kabuğu parmağınızla çevirdiğinizde ampulün önüne geçer ve ışık, bir güneş tutulması gibi, hilalden tam karanlığa kadar kısılır. Adı da tutulma demektir. Kısma düğmesinin yaygın olmadığı yıllarda aynı işi elektronik olmadan, yalnızca geometriyle yapar. Tek kusuru ünlüdür: akkor ampulle kullanıldığında kabuk ısınır ve çevirirken parmak yanar. LED bu kusuru sildi; lamba altmış yaşında ilk kez tam istendiği gibi çalışıyor.
Snoopy (1967). Castiglioni kardeşlerin masa lambası, öne doğru eğik duran ağır bir mermer silindir ile üstüne oturan siyah, burun gibi uzanan emaye bir başlıktır. Adını çizgi romandaki köpeğe benzerliğinden alır. Mermer, başlığın öne taşan ağırlığını dengeler; yani Arco’daki fikrin masaya inmiş hâlidir. Başlığın altındaki kalın cam disk ışığı süzer; üstündeki delikler ampulü soğutur. Ciddi bir denge hesabının üstüne çizilmiş bir karikatürdür.
07Ingo Maurer: lambayı şiire çeviren adam
Alman tasarımcı Ingo Maurer dizgicilik ve grafik eğitimi almıştı; aydınlatmaya dışarıdan geldi ve hiç içeri girmedi. İlk lambası, 1960’ların ikinci yarısında yaptığı, içinde küçük bir ampul duran dev bir ampuldü: herkesin saklamaya çalıştığı şeyi anıt yapmak.
1984’teki YaYaHo ise bir oyuncaktan çok bir buluştur. Odanın iki duvarı arasına iki ince tel gerilir; tellerde düşük gerilim vardır ve dokunmak tehlikesizdir. Küçük halojen lambalar, karşı ağırlıklı çubuklar ve yansıtıcılar bu tellere asılır, üzerlerinde kaydırılır, yerleri değiştirilir. Tel hem taşıyıcıdır hem kablo. Bugün her yerde gördüğümüz gergi telli ve raylı aydınlatma sistemlerinin hepsi bu fikrin torunudur ve tavandaki tek buat sorununa verilmiş en esnek cevaptır: tek bir bağlantı noktasından odanın her yerine ışık.
Sonrası giderek şiirleşir. 1989’da çıplak bir ampule kaz tüyünden iki kanat taktı. 1994’te kırık porselen tabak ve çatallardan, patlama anında dondurulmuş bir avize yaptı. 1997’de bir telin ucuna mandallarla tutturulmuş kâğıtlardan bir sarkıt çıkardı; kâğıtların yarısı boştur ve ne yazılacağına ev sahibi karar verir. 1996’da LED’li ilk nesnelerinden birini yapan da odur. 1998’de Münih’te bir metro istasyonunu, peronun üstüne asılmış ve içleri mavi, kırmızı, sarı boyanmış, dört metreye yakın çaplı alüminyum kubbelerle aydınlattı. 2019’da hayatını kaybetti.
Maurer’in önemi şakalarında değil, ciddiyetindedir. Bu dizinin ilk yazısındaki kural, iyi lambanın kaynağını göstermediğiydi. Maurer tersini yaptı ve haklı çıktı, çünkü kural aslında şudur: kaynağı ya saklayın ya da ona bakmaya değer bir anlam verin. Ortası, yani ne saklanmış ne düşünülmüş çıplak ampul, kötü olandır.
08Yan yana koyunca
| Lamba | Yıl | Işığı nereden getirir | Asıl fikri | Zayıf yanı |
|---|---|---|---|---|
| Potence | 1950 | Duvardan, dönen kolla | En az parça | Çıplak ampul |
| Arco | 1962 | Yerden, yay çizerek | Tavansız sarkıt | Çok yer ister, ağırdır |
| Toio | 1962 | Yerden tavana | Hazır parçalardan lamba | Yalnızca dolaylı ışık |
| Eclisse | 1965 | Başucundan | Geometriyle kısma | Akkor ampulle ısınır |
| Snoopy | 1967 | Masadan | Dengeyi şakaya çevirmek | Ağır ve pahalıdır |
| Parentesi | 1970 | Telden, her yükseklikten | Sürtünmeyle duran boru | Tavana ve yere bağlanır |
| YaYaHo | 1984 | İki duvar arasındaki telden | Taşıyıcı kablodur | Kurulumu ustalık ister |
09LED’den sonra: lamba kayboluyor
Bu dizideki bütün lambalar aynı veriden yola çıkıyordu: ışık kaynağı yumruk kadar, sıcak ve kırılgan bir cam balondu. Gölgelik onu saklamak, kol onu taşımak, taban onu dengelemek için vardı. LED bu veriyi ortadan kaldırdı. Kaynak artık bir pirinç tanesi kadar; bir şeride dizilir, bir profilin içine gömülür, bir rafın altına, bir basamağın alnına, bir aynanın arkasına girer. Işık vermek için bir “lamba”ya gerek kalmadı.
Türkiye’de bunun bugünkü biçimi herkesin bildiği iki şeydir: asma tavanın kenarındaki gizli ışık bandı ve siyah manyetik ray. İkisi de doğru kullanıldığında çok iyidir. Sorun, ikisinin de yeni glop olmaya başlamasıdır: her odaya, ne aydınlatacağı sorulmadan, aynı ray ve aynı bant. Ray tavanın ortasından geçer, spotlar halıya bakar. Buatın yeri değişmiştir; düşüncesizlik yerindedir.
Kaybolan şey nesnedir. Bir Arco, sönükken de odanın bir kişisidir; gizli bir LED şeridi sönükken hiçbir şeydir. Bu yüzden iyi tasarlanmış bir evde ikisi birlikte bulunur: mimarinin içine gömülmüş, görünmeyen bir genel ışık ve birkaç tane, görülmek için orada duran lamba.
Yemek masasının üstündeki sarkıt ne kadar aşağıda olmalı? Masa yüzeyinden kabaca 70 ile 80 cm yukarıda; yani oturan kişinin göz hizasının hemen üstünde, ayaktakinin göz hizasının altında. Daha yüksekte olursa ampul göze girer ve ışık masaya değil odaya dağılır; daha alçakta olursa karşınızdakinin yüzünü keser. Buat masanın üstünde değilse üç yol var: tavanda kabloyu bir kancayla kaydırmak, duvardan ya da yerden uzanan bir lamba kullanmak ya da tadilat sırasında buatı masaya göre yeniden açtırmak. Üçüncüsü en temizidir ve masanın yeri belliyse yapılmalıdır; bu yüzden aydınlatma, mobilya yerleşiminden sonra değil, onunla birlikte çizilir.
10Ne getirdi, ne götürdü?
Dört yazının sonunda bir oda için söylenebilecek şey kısadır. Işığı bir yerden değil, birkaç yerden ve farklı yüksekliklerden verin. Kaynağı ya saklayın ya da ona bir anlam verin. İşin üstüne giden ışığı kullanıcının eline bırakın. Ve ışığın yerini elektrikçiye değil, masanın, koltuğun ve yatağın yerine sordurun. Sergi mekânları üzerine yazdığım yüksek lisans tezinde ışıkla kurulan alt mekânları incelemiştim; bir oturma odası da aynı biçimde kurulur: yemek masasının üstündeki ışık havuzu bir oda, koltuğun yanındaki okuma ışığı başka bir odadır ve aralarında duvar yoktur.
Dizinin öbür yazıları: ışığı yansıtanlar “Çıplak ampulü evcilleştirenler”, süzenler “Işığı süzenler”, masa lambaları “Dengede duranlar” yazısının konusu.