Tasarım lambaları, model model · 2: Işığı süzenler

01Önce bir iddia: süzen lamba odayı değil, kendini aydınlatır

Tavanın ortasındaki beyaz cam küreyi düşünün. Türkiye’de adı gloptur ve yarım yüzyıl boyunca her apartman dairesinin, her merdiven sahanlığının, her devlet dairesinin tavanında o vardı. Düğmeye basarsınız, küre parlar, oda “aydınlanır”. Ama masadaki kitaba bakın: ışık her yönden eşit geldiği için sayfanın üstünde ne bir gölge ne bir vurgu vardır; yüzler düz, köşeler gri görünür. Odada en parlak şey kürenin kendisidir ve göz ister istemez ona döner.

Süzmenin açmazı budur. Işığı bir malzemenin içinden geçirdiğinizde üç şey olur: bir bölümü kaybolur, kalanı her yöne dağılır ve lambanın bütün yüzeyi ışık kaynağına dönüşür. Dağılan ışık yumuşaktır, ama yönsüzdür. Yönsüz ışık hiçbir şeyi göstermez; yalnızca karanlığı kaldırır.

O hâlde iyi bir süzen lamba neden vardır? Çünkü bazen istenen tam da budur: bir odanın köşesinde duran, bakılabilen, kendisi bir ateş gibi parlayan bir nesne. Bu yazıdaki lambaların iyileri, aydınlatma armatürü gibi değil, birer ışıklı heykel gibi tasarlanmıştır ve yanlarına her zaman ikinci bir ışık ister. Ampulü yansıtarak saklayan öbür aile ise dizinin “Çıplak ampulü evcilleştirenler” yazısının konusu.

02Biraz fizik: yüzey büyürse göz rahatlar

Gözü kamaştıran, ışığın miktarı sayılmaz; küçük bir yüzeyden çok ışık gelmesidir. Aynı ışığı büyük bir yüzeyden verirseniz parlaklık düşer. Hesap geometridir: bir kürenin çapını beş katına çıkarırsanız yüzeyi yirmi beş katına çıkar ve her santimetrekaresi yirmi beşte biri kadar parlar. 6 cm’lik bir ampulü 30 cm’lik opal bir kürenin içine koymak, bu yüzden bakılamaz bir noktayı bakılabilir bir aya çevirir.

Süzen malzemeler aynı işi aynı biçimde yapmaz ve aradaki fark, ucuz lamba ile iyi lambayı ayırır.

• Buzlu cam yalnızca yüzeyde saçar. Yüzeyi asitle ya da kumla pürüzlendirilmiş saydam camdır; ışığın çoğunu geçirir, ama arkasındaki ampul bulanık bir sıcak nokta olarak görünmeye devam eder.
• Opal cam gövdesinin içinde saçar. Cam hamuruna katılan çok küçük tanecikler ışığı defalarca yön değiştirtir; ışık dışarı çıktığında nereden geldiğini unutmuştur. Küre her yanından eşit parlar ve ampul görünmez. Bedeli, ışığın kabaca üçte biri ile yarısı arasında bir bölümünün içeride kalmasıdır.
• Kâğıt ve kumaş liflerinin arasından süzer. Lif ne kadar uzun ve düzensizse ışık o kadar canlı görünür; el yapımı kâğıdın dokusu ve kumaşın örgüsü ışıkla birlikte okunur. Bu yüzden kâğıt lamba yanarken başka, sönükken başka bir nesnedir.
• Plastik her ikisini de taklit eder: opal akrilik camın işini hafif ve kırılmaz biçimde yapar, püskürtülen reçine ise kâğıdın işini.

03Elektrikten önce: fener, abajur ve Tiffany

Süzmek ampulden eskidir. Mum ve gaz alevi titrer, söner ve yakar; önüne kâğıt ya da cam koymak onu rüzgârdan korumanın yoluydu. Japon kâğıt feneri, Osmanlı kandilinin camı ve gaz lambasının buzlu fanusu aynı ailedendir. Abajur kelimesi de bu işi tarif eder: Fransızcada ışığı indiren, yani kısan demektir.

Elektriğin ilk yıllarında ampul zayıftı ve gölgelik bir süstü. Bu dönemin en ünlü lambaları New York’ta Louis Comfort Tiffany’nin atölyesinden çıktı: yüzlerce renkli cam parçasının kurşun yerine bakır şeritle birleştirildiği, yusufçuk, mor salkım ve nilüfer desenli gölgelikler. Bu lambalar aydınlatmaz; ışığı boyar. Uzun süre Tiffany’nin kendi çizimi sanılan desenlerin birçoğunun, atölyedeki kadın ekibin başındaki Clara Driscoll’a ait olduğu ancak 2000’lerde, mektupları bulununca anlaşıldı.

Türkiye’de bu ailenin en uzun ömürlü üyesi kumaş abajurdur. Salonun köşesindeki ayaklı abajur, püskülü ve saçağıyla, yalnızca misafir geldiğinde yakılan ikinci ışıktı ve tavandaki tek ampulün sertliğine karşı evin bulduğu ilk çareydi. Kumaşın rengi ışığın rengini belirlerdi; krem ve somon tonlarının bu kadar yaygın olmasının nedeni, yüzleri güzel göstermesidir.

041924: Bauhaus masa lambası

Modern süzen lambanın ilk örneği bir öğrenci ödevidir. 1924’te Weimar’daki Bauhaus’un metal atölyesinde yirmi dört yaşındaki Wilhelm Wagenfeld, atölyenin hocası László Moholy-Nagy’nin verdiği görevle bir masa lambası çizdi: yuvarlak bir taban, düz bir gövde, üstünde yarım küreden biraz büyük opal cam bir başlık. Carl Jakob Jucker’in cam gövdeli denemeleriyle birleşen tasarımın iki türü vardır; birinde taban ve gövde metal, öbüründe camdır.

Lambanın her parçası bir geometri cismidir: daire, silindir, küre. Hiçbir şey gizlenmez; kablo cam gövdenin içinden görünür. Okulun “sanat ve teknik, yeni bir birlik” sloganının masaya konmuş hâlidir. İronik olan, makine üretimi gibi görünen bu lambanın o yıllarda atölyede elle yapılması ve pahalı olmasıdır; Wagenfeld bunu yıllar sonra kendisi de söylemiştir. Yaygın üretimi ancak 1980’de, tasarımcısının onayıyla yeniden başladı.

Fizik açısından lamba dürüst bir uzlaşmadır. Opal başlık ampulü tamamen saklar ve masaya, altındaki açıklıktan, yumuşak bir ışık düşürür; ama bir okuma lambası kadar ışık vermez. Bugün hâlâ en çok konduğu yer çalışma masası değil, konsolun üstüdür.

05Kâğıt: Le Klint ve Akari

Le Klint. Danimarkalı mimar P. V. Jensen-Klint 1900 dolaylarında kendi gaz lambası için kâğıttan pileli bir gölgelik katladı. Buluşu pilide değil, yakadaydı: gölgeliği ipsiz ve telsiz yerinde tutan katlanmış bir yaka. Oğlu Tage Klint bu yakanın patentini 1938’de aldı ve birkaç yıl sonra aile şirketini kurdu; adını kızından aldı. Ailenin öbür oğlu, Danimarka mobilyasının kurucu ismi Kaare Klint de şirket için gölgelikler çizdi.

Pili, kâğıda üç şey kazandırır. Düz bir yaprak taşıyıcı değildir; katlandığında kendi kendini taşıyan bir kabuk olur. Katlar ışığı eşit geçirmez: her pilinin bir yüzü aydınlık, öbürü gölgedir ve gölgelik çizgi çizgi parlar. Üçüncüsü, gölgelik yassı katlanıp bir zarfa girer. Aynı mimarın en bilinen yapısı, cephesi kat kat yükselen ve org borularını andıran tuğla bir kilisedir; kâğıtta da tuğlada da aynı el görülür.

Akari. 1951’de heykeltıraş Isamu Noguchi, kâğıt fenerleriyle bilinen Japon kenti Gifu’ya uğradı. Elektrik yayıldıkça fenercilik ölüyordu; belediye başkanı ondan bu zanaatı çağa uyduracak bir şey çizmesini istedi. Noguchi mumu ampulle değiştirdi, bambu çıtanın yerine yer yer tel kullanarak biçimi serbest bıraktı ve yaptıklarına Japoncada ışık, aydınlık anlamına gelen Akari adını verdi. Aynı atölye bugün de onları elle yapıyor; modellerin sayısı iki yüzü geçti.

Noguchi bunlara lamba değil, ışık heykeli diyordu ve ışıklarını, kâğıt sürme kapıdan süzülen güneşe benzetiyordu. Tasarım dersi şudur: Akari’nin gövdesi neredeyse hiçtir. Bir spiral çıta, onun üstüne yapıştırılmış el yapımı kâğıt ve üç ince tel ayak. Katlanıp düz bir kutuya girer, birkaç yüz gram gelir. Ağırlığı olmayan bir nesne, bir odanın bütün havasını değiştirir.

Bu fikrin en yaygın torunu, dünyanın her öğrenci evinin tavanında asılı duran ucuz kâğıt küredir. İyi olmasının nedeni Noguchi’nin bulduğu şeydir; kötü olmasının nedeni ise tek başına asılmasıdır. Tavanın ortasında tek ışık olarak kullanıldığında bir kâğıt küre de sonunda bir gloptur.

06Koza: bir savaş malzemesinin iki lambası

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Amerika kullanmadığı gemileri korumaya aldı. Güvertedeki donanım ağla sarılıyor, üstüne püskürtülen bir reçine ağın üzerinde örümcek ağı gibi bir zar oluşturuyordu. 1950’lerin başında mimar George Nelson bürosu için İsveç yapımı ipek kaplı bir sarkıt istedi ve fiyatını fazla buldu. Bir gazetede bu gemilerin fotoğrafını görünce üreticiyi buldu; çelik tellerden bir kafes yaptırdı ve aynı reçineyi üstüne püskürttü. 1952’de üretime giren Bubble lambaları böyle doğdu: daire, yassı disk, puro ve armut biçimlerinde, içi boş, tüy gibi hafif gövdeler.

Aynı malzeme Atlantik’in öbür yakasında başka ellere düştü. 1960’ta Castiglioni kardeşler aynı koza reçinesini beyaz boyalı çelik bir iskeletin üstüne püskürterek Taraxacum ve Viscontea’yı çizdiler; adını karahindibadan alan Taraxacum, gerçekten üflenecek bir tohum başı gibi durur. İtalyan aydınlatma şirketi Flos, 1962’de tam da bu malzemeyle lamba üretmek için kuruldu.

İki hikâyenin ortak yanı, tasarımın bir malzeme transferi olmasıdır. Kimse lamba için yeni bir plastik icat etmedi; bir mimar, başka bir iş için yapılmış bir şeye bakıp “bu ışığı süzer” dedi. Kozanın kâğıda üstünlüğü, kafesin biçimini alması ve dikişsiz olmasıdır; zayıf yanı zamanla sararmasıdır.

07Plastik yıllar: Nesso, Pipistrello, Panthella

1960’larda enjeksiyon kalıbı ve opal akrilik, camın yapamadığını yaptı: büyük, ince, kırılmaz ve tek parça gölgelikler. Renk de serbest kaldı. Bu on yılın lambaları, dönemin iyimserliğini taşır: uzay yarışı, pop sanat ve “gelecek plastikten olacak” inancı.

Nesso (1964). Giancarlo Mattioli ve bir grup genç mimar, bir tasarım yarışması için tek kalıptan çıkan bir mantar çizdi: gövde ile şapka aynı malzemeden, aynı eğriyle akar. Turuncusu ünlüdür. Renkli ve yarı saydam plastik, ışığı süzerken boyar; Nesso yandığında oda turuncuya döner. Bu bir kusur sayılmaz, amaç budur: lamba, odanın rengini değiştiren bir nesnedir.

Pipistrello (1965). Mimar Gae Aulenti’nin lambası adını yarasadan alır: opal plastik başlık, bir yarasa kanadının gergin zarı gibi dilimlidir. Asıl buluş gövdededir; paslanmaz çelik boru teleskop gibi uzar ve lamba masa lambasından alçak bir ayaklı lambaya dönüşür. Aulenti onu daktilo üreticisi Olivetti’nin Paris mağazası için tasarlamıştı; yirmi yıl sonra aynı mimar, Paris’teki eski bir tren garını müzeye çevirecekti.

Panthella (1971). Verner Panton’un lambasında süzme ile yansıtma birleşir. Yarım küre opal başlık ışığı süzer; altındaki trompet biçimli beyaz ayak, başlıktan aşağı düşen ışığı yansıtır. Lambanın tamamı, tabanı dâhil, ışık verir. Panton’un tek parça plastik sandalyesi ve renkli iç mekânlarıyla aynı düşüncedir: nesne ile ortamı arasındaki sınır silinir.

081998: kürenin dönüşü

Yirminci yüzyılın sonunda Jasper Morrison en sıradan lambayı, yani opal küreyi yeniden çizdi ve adını Glo-Ball koydu. Farkı üç ayrıntıdadır. Küre tam küre değildir; hafifçe basıktır ve bu yüzden göze daha dingin gelir. Camı çift katmanlıdır: içte opal, dışta asitle matlaştırılmış bir yüzey, böylece küre yanarken ne bir sıcak nokta ne bir parlama gösterir. Ve bağlantı parçası görünmez; küre tavandan ya da ayağından büyüyormuş gibi durur.

Morrison’ın “olağanüstü sıradan” dediği yaklaşımın en açık örneğidir: yeni bir biçim icat etmek yerine herkesin bildiği biçimi kusursuzlaştırmak. Türkiye’nin glopu ile Glo-Ball arasındaki fark bir fikir farkı değil, bir işçilik farkıdır; ve o fark, yanan küreye bakıldığında bir saniyede görülür.

09Türkiye’nin süzen lambaları: glop, floresan ve tasarruf ampulü

Bu hikâyenin yerli kolu, tasarımdan çok konut üretiminin hikâyesidir. Yap-satçı müteahhit daireyi tavanın ortasında tek bir kablo ucuyla teslim ederdi; ev sahibi oraya en ucuz çözümü, yani bir duy ve bir opal küre takardı. Odanın planı ne olursa olsun ışığın yeri belliydi: tam ortası. Bu alışkanlık öyle yerleşti ki bugün hâlâ pek çok projede aydınlatma, tavan ortasına bir nokta koymak sanılır.

Mutfakta ve banyoda yerini floresan aldı: az elektrikle çok ışık verdiği için, önünde buzlu plastik bir kapakla. 2000’lerde tasarruf ampulü geldi ve çoğu evde soğuk beyaz olanı seçildi, çünkü kutusunda daha çok ışık yazıyordu. Süzülmüş, yönsüz ve soğuk renkli ışık bir araya gelince ortaya çıkan şey, “hastane gibi” diye tarif edilen o tanıdık oda oldu. Sorun kürede değil, tek başına bırakılmasındadır.

10Yan yana koyunca

11Kim, başka ne tasarladı?

Tabloda bir şey göze çarpar: Noguchi dışında hiçbiri sanatçı olarak anılmaz, ama yaptıkları iş heykele en yakın lamba türüdür. Süzen lamba, gövdesi ile ışığı aynı şey olan tek lambadır; biçimi kötüyse saklanacak yeri yoktur.

12Ne getirdi, ne götürdü?

Sergi aydınlatması üzerine yazdığım yüksek lisans tezinin konusu buna komşudur: bir mekânın içinde ışıkla alt mekânlar kurmak. Süzülmüş, eşit ışık bunu yapamaz, çünkü ayırmaz; birleştirir. Bir resim galerisi için bu çoğu zaman doğru seçimdir, bir heykel ya da bir oturma odası için değil. Evde de kural aynıdır: süzen lamba odanın havasını verir, işi başka bir ışık görür.

Bu yüzden iyi bir süzen lamba seçerken üç soru yeter. Yanarken ampulün yeri belli oluyor mu? Oluyorsa malzeme ucuzdur. Sönükken de güzel mi? Günün çoğunda öyle duracaktır. Ve odada ondan başka bir ışık var mı? Yoksa aldığınız şey bir lamba değil, pahalı bir gloptur.

Dizinin öbür yazıları: masa lambaları “Dengede duranlar”, tavandaki buata başkaldıranlar “Uzanan, asılan, oynayan” yazısının konusu.