01Önce bir iddia: bu bina tren için değil, karşılamak için yapıldı
Bir istasyonun işi basittir: bilet satmak, yolcuyu bekletmek, trene bindirmek. Bunun için yüksek bir tavana, altı sütunlu bir girişe, yanına bir gazinoya ve bir saat kulesine gerek yoktur. Ankara Garı’nda bunların hepsi vardır, çünkü yapının asıl işi başkadır: gelen kişiye nereye geldiğini söylemek. Tren, o cümlenin yalnızca bahanesidir.
Dizinin öteki yazılarında evlere ve bir otele bakmıştık; İstanbul Hilton bir topluma modern hayatı gösteren bir vitrindi. Ankara Garı ondan yirmi yıl önce aynı işi devlet adına yaptı: vitrin değil, eşik olarak.
021930’lar: tek kapılı bir başkent
Demiryolu Ankara’ya 1892’de ulaşmıştı; hat, Deutsche Bank’ın desteklediği bir Alman şirketinin yaptığı Anadolu demiryolunun bir koluydu. İstasyonun çevresinde bir çarşı gelişti, şehrin ilk modern oteli ve ilk banka şubesi oraya açıldı. Yani şehir, daha başkent olmadan önce de yüzünü istasyona dönmüştü.
Başkent olduktan sonra bu kapının anlamı değişti. 1930’larda Ankara’ya uçakla gelinmezdi, otomobille gelmek bir maceraydı; şehre gelen yolcuların ve devlet misafirlerinin karşılandığı tek kapı gardı. Eski taş istasyon hem artan yolcuya hem de elçi ağırlayan bir başkentin itibarına dar geliyordu. 1934’te yeni bir gar yapılmasına karar verildi; kararın altında dönemin Bayındırlık Bakanı Ali Çetinkaya’nın imzası vardı. Eski yolcu binası 1935’te yıkıldı; 1892’den kalan taş yönetim binası ise yerinde kaldı ve sonradan müzeye çevrildi.
Neden–sonuç zinciri şöyledir: tek kapısı olan bir şehirde o kapı, şehrin kendisi hakkında söylediği ilk cümledir; devlet o cümleyi kendisi yazmak istedi.
03Kim çizdi, kim yaptı?
Proje, bakanlığın mimarlarından Şekip Sabri Akalın’a verildi. Akalın Avrupa’ya gönderildi ve özellikle Alman şehirlerini gezdi; projesini Stuttgart Garı’nın etkisiyle hazırladığı bilinir. Burada dizinin bir başka yazısıyla ilginç bir bağ kurulur: o garın mimarı Paul Bonatz, birkaç yıl sonra Ankara’ya gelip Saraçoğlu Mahallesi’ni çizecekti.
Gar, gazino ve saat kulesi birlikte projelendirildi ve Temmuz 1935’te 777 bin lira bedelle ihaleye çıkarıldı. İnşaatı Abdurrahman Naci Demirağ üstlendi; denetimi Devlet Demiryolları’ndan Alaettin Arısan yaptı. Şantiyede Türk mühendisler ve işçiler çalıştı; teknik destek Almanya’dan geldi. Temel 3 Kasım 1935’te atıldı, açılış 30 Ekim 1937’de, Cumhuriyet Bayramı’nın ertesi günü yapıldı. İki yıl.
Tarihin kendisi de bir tasarım kararıdır: bir başkentin kapısı bayramda açılır.
04Kesit: yüksek hol, alçak kanatlar, bir kule
Bina demiryoluna paralel uzanır. Ortada, altı sütunla yükseltilmiş ana giriş ve arkasında tavanı yüksek büyük bir hol vardır. İki yanında alçak tutulmuş kanatlar durur; girişin iki yanına simetrik olarak yerleşen mekânlar bir istasyonun bütün işlerini karşılar: yönetim odaları, karakol ve postane; yolcu için bekleme salonları, bagaj emaneti ve lokanta; önemli konuklar için de ayrı bir salon. Dış yüz Ankara taşıyla kaplıdır. Holün üstü ve yanları camdır; salon bu yüzden aydınlıktır.
Planın mantığı bir evinkiyle aynıdır. İşler, yani bilet, bagaj, posta, karakol, alçak kanatlardadır; bunlar evin mutfağı ve kileridir. Yükseklik, ışık ve taş ise tek bir yerde, holde toplanmıştır; orası salondur. Hol için Millî Mücadele’yi ve Lozan’ı anlatan resimler de düşünülmüştü. Bir bekleme salonunun duvarına tarih asmak, misafir odasının duvarına aile büyüğünün portresini asmakla aynı jesttir.
Gazino ve kule. Gazino, garın yanında, ana kütleyi dik kesen ayrı bir yapı olarak düşünüldü; saat kulesi de onun parçasıdır ve yatay kütleyi dikine dengeler. Aktarıldığına göre gazino, yabancı konukları ağırlamak için istenmişti. Tren garının yanına bir lokanta değil bir gazino koymak, yapının neye yaradığını açıkça söyler: burada yalnızca yolcu beklenmez, davet verilir.
Anadolu’da birbirine hiç benzemeyen şehirlerin merkezleri neden birbirine benzer? Çünkü Ankara’da kurulan düzen bir kalıp oldu: gardan çıkan yolcuyu bir cadde karşılar, cadde bir meydana varır, meydanda bir anıt durur. Ankara’da bu dizi gar, bulvar, Ulus Meydanı ve atlı heykeldir; garın karşısına da bir park düşünülmüştü. Aynı kurgu sonraki yıllarda pek çok şehir ve kasabada tekrarlandı. Bir şehre trenle girdiğinizde yürüdüğünüz yol, 1930’larda çizilmiş bir karşılama törenidir.
05Karar karar: isabetli mi, fazla mı?
| Karar | Dönemin hayatıyla ilişkisi | Ne oldu? |
|---|---|---|
| Yüksek, aydınlık tek hol | Şehre gelen herkesin geçtiği tek kapı; karşılama ve uğurlama burada yapılır | Bugün de binanın en güçlü yeri; ama içinden geçen yolcu çok azaldı |
| İşlerin alçak kanatlara dağıtılması | Bilet, bagaj, posta ayrı ayrı; hol boş ve törensel kalır | Girişin sol yanında bugün bir demiryolu müzesi ve sanat galerisi var |
| Gazino ve saat kulesi | Devlet misafiri ve dar bir çevre için; şehrin çoğu için uzaktan bakılan bir ışık | Gazino bugün kullanılmıyor; kule şehrin işaretlerinden biri olarak duruyor |
| Ankara taşı, sütunlu giriş, simetri | Devletin kalıcılığını anlatmanın dili; dönemin Avrupa’sındaki anıtsal üslupla akraba | Taş iyi yaşlandı. Üslup bugün de tartışılıyor: kimi için vakar, kimi için gözdağı |
| Gar, cadde, meydan dizisi | Yaya ve trenle gelen bir şehir için kurulmuş | Otomobil ve uçak çağında kapı başka yere taşındı; dizi anlamını yitirdi |
06Kapı taşınınca
Gar, 1960’ların sonuna kadar şehrin kültürel hayatının önemli yerlerinden biri oldu. Sonra havayolu gelişti ve başkente gelenlerin kapısı değişti. Bir salonun anlamı, içinden kimin geçtiğine bağlıdır; devlet misafiri artık havaalanında karşılanıyordu.
İkinci kırılma yakın tarihlidir. Yüksek hızlı tren için garın hemen yanına yeni ve çok daha büyük bir bina yapıldı; içinde otel, dükkânlar ve yeme içme yerleri bulunan bu yapı açılınca eski hol büyük ölçüde boş kaldı. İki bina yan yana durunca yüz yıllık bir değişim tek bakışta okunur: 1937’de yolcu, devletin salonundan geçerek trene giderdi; bugün bir çarşının içinden geçerek gidiyor. Karşılayan değişti: eskiden devletti, şimdi vitrin.
Garın önündeki meydanın hafızasında bir de acı vardır. 10 Ekim 2015’te burada toplanan bir kalabalığa yapılan saldırıda yüzden fazla insan maalesef hayatını kaybetti. Bir yapının anlamı yalnızca mimarının çizdiğiyle kalmaz; önünde yaşananlar da onun parçası olur.
07Topluma fazla mıydı?
Bu soruya dizinin konut yapılarında verdiğimiz cevap burada işlemez, çünkü gar kimsenin evi sayılmaz. Soruyu şöyle sormak gerekir: bu salon kimin içindi?
Niyet olarak devletin misafiri içindi; gazino da onu söyler. Ama sonuç olarak herkesin oldu. Bilet alan herkes o holden geçti; asker uğurlayan aile, tayinle gelen memur, sınava gelen öğrenci aynı yüksek tavanın altında durdu. Cinnah 19’un çatı havuzu on yedi ailenindi, Hilton’un lobisi cesaret edenin; garın holü ise biletini alan herkesin. Bu anlamda topluma fazla gelmedi: toplumun o yıllarda içine girebildiği en gösterişli iç mekândı ve giriş ücreti bir tren biletiydi.
Fazla gelen yan başkaydı: üslup. Simetri, sütun ve taş, gelen kişiyi karşılarken ona boyunu da hatırlatır. Bir misafir odası konuğunu ağırlar; fazla resmî olanı ise onu ayakta tutar. Bu binayı sevenlerle ondan çekinenlerin aynı ayrıntılardan söz etmesi tesadüf sayılmaz.
08Ne getirdi, ne götürdü?
Baştaki benzetmeye dönelim. Misafir odasının kaderi bellidir: ev halkı başka bir odada yaşamaya başlar, misafir başka bir kapıdan gelir ve en iyi oda, kapısı kapalı, en az kullanılan oda olur. Ankara Garı’nın holü bugün o odadır. Onu yeniden kullanmanın yolu, içine yeni bir işlev sığdırmaktan çok, içinden yeniden insan geçirmektir; çünkü bir eşik, ancak üstünden geçildiğinde eşiktir.