01Önce bir iddia: özel olan kaldı, ortak olan satıldı
96’lar hakkında iki şey söylenir: Le Corbusier’nin Marsilya’daki konut bloğundan esinlendiği ve Ankara’nın ilk “süper bloğu” olduğu. İkisi de doğrudur ve ikisi de binanın en ilginç yanını kaçırır. Bu yapı, bir mimarın “bu ülkede aileler nasıl yaşıyor?” sorusunu plana çevirmeye çalıştığı ender örneklerden biridir. Ve yetmiş yıl sonra ortaya çıkan tablo nettir: dairelerin içi büyük ölçüde yerinde durur; dairelerin dışında, herkes için düşünülmüş her yer ise ya hiç yapılmamış ya da sonradan satılmıştır.
Bu, dizinin öteki yapılarıyla birlikte okununca anlam kazanır. Cinnah 19’da ortak mekân bir çatı havuzuydu ve dokuz yaz sonra boş kaldı. Saraçoğlu Mahallesi’nde bir bahçeydi ve yetmiş yıl yaşadı. 96’larda ise üçüncü bir şey oldu: ortak mekân boş kalmadı, el değiştirdi.
021956: kooperatif, kredi ve büyüyen orta sınıf
1950’lerin ortasında Ankara’nın nüfusu hızla artıyor, Kızılay çevresinde yeni kamu kurumları yükseliyor, bu kurumlarda çalışan memurlar ev arıyordu. Tek başına arsa alıp ev yaptırmak maaşlı bir aile için mümkün olmadığından, aynı kurumun çalışanları kooperatif kuruyor ve devlet bankasından kredi alıyordu. Bu kısa dönemin öteki yapıları Hayat Apartmanı’ndan rezidansa uzanan yazıda yan yana duruyor.
96’ların kooperatifini 1956’da Sosyal Sigortalar Kurumu çalışanları kurdu; sonradan Hizmet Yapı Kooperatifi adını aldı. Arsa, aynı yılın temmuz ayında satın alınan sekiz parselden oluşuyordu; parseller sonradan birleştirildi. Planlar Nisan 1957’de onaylandı, üç ay sonra Emlak Kredi Bankası’ndan kredi alındı. Sonrası uzun sürdü: yapımı üstlenen Alman firmasının parası yetmedi, kooperatif emekli subaylardan oluşan bir gruba devredildi ve inşaat ancak Mayıs 1962’de tamamlandı. Onaydan teslime beş yıl.
Buradaki neden–sonuç zinciri dönemin bütün kooperatiflerinde aynıdır: büyük bir fikir, yetmeyen para, el değiştiren ortaklık ve yarım kalan parçalar. Hangi parçaların yarım kaldığına bakmak, bir toplumun neyi vazgeçilmez, neyi süs saydığını gösterir.
03Kim çizdi? Genç bir mimar ve bir ölçü çubuğu
Mimar Mehmet Arman Güran’dır; İstanbul Teknik Üniversitesi’nden 1953’te mezun olmuş, projeyi iki arkadaşıyla kurduğu şirketle üstlenmiştir. Uygulama projelerini Turhan Vural hazırladı. Güran’ın çıkış noktası açıktır: Le Corbusier’nin 1947–52 arasında Marsilya’da yaptığı konut bloğu ve onun beş ilkesi. Kolonlar üstünde yükselen kütle, serbest bırakılan zemin, kullanılan çatı ve 2,26 m’lik ölçü birimi oradan gelir. Ama Güran, yıllar sonra yapılan bir söyleşide binasının Marsilya’dakine benzemediğini, çözümlerinin başka olduğunu söylemiştir; ve haklıdır, çünkü asıl fark dairelerin içindedir.
04Kesit: kolonların üstünde bir mahalle
Arsa yaklaşık 105 × 60 m ölçüsünde, 4.579 m² büyüklüğündedir. Bina, bu arsada doğu–batı doğrultusunda uzanan, on bir katlı tek bir prizmadır. Sekiz ayrı girişi ve sekiz ayrı merdiven ile asansör çekirdeği vardır; yani dışarıdan tek bina, içeriden yan yana sekiz apartmandır.
Projede herkese ait üç yer vardı. Zemin kolonların arasında boş bırakılmış, ortak kullanım için düşünülmüştü. Teras çocuklar ve toplu etkinlikler içindi. Güneyde ise binaya bir köprüyle bağlanacak, içinde dükkânlar ve bir toplanma yeri bulunan üç katlı, silindir biçimli bir sosyal yapı çizilmişti. Bugün zeminde dükkânlar, terasta dört daire var; silindirin yeri otopark.
05Plan: aile yapısına göre dört ev
Kooperatif mimardan iki ve üç odalı daireler istemişti. Güran başka bir şey verdi: dört ayrı tip. Aktarıldığına göre tiplerin üçü, o yılların Türkiye’sinde yan yana yaşayan üç aile yapısına göre düşünülmüştü: ataerkil, anaerkil ve modern aile. Dördüncüsü, merdivensiz, düzayak bir ev isteyenler için sonradan eklendi. Tipler tek katlıdan, yarım kat farklarla kurulan ara katlıya, iki ve üç katlıya uzanır; hepsi aynı bloğun içinde, yan yana ve üst üste durur.
Bu ayrımın tam olarak hangi odayı nereye koyduğu, eriştiğimiz kaynaklarda ayrıntısıyla yer almıyor; bu yüzden plan çizmiyoruz. Ama fikrin kendisi yeterince açıktır ve döneminde benzeri azdır. 1950’lerin Ankara’sında aynı kurumda çalışan iki memurun evi aynı değildi: birinde büyükanne ve büyükbaba da yaşar, misafir ağırlama evin en önemli işidir ve salon kapalı tutulur; öbüründe genç bir çift çalışır, yemek mutfakta yenir, salon her gün kullanılır. Güran, bu iki aileye aynı daireyi vermenin yanlış olduğunu görmüştü.
Koridorsuz plan. Dairelerde koridor yoktur; yatak odaları ortadaki salona açılır. Bu, geleneksel evin sofasıdır: odaların ortak yeri. Modern bir beton bloğun içinde, yüzyıllık bir plan fikri durur. Sakinlerin bugün en çok eleştirdiği şey de budur: kapıdan girince doğrudan salona düşersiniz ve yatak odasına giden yol misafirin önünden geçer. Mimarın “modern aile” için doğru bulduğu açıklık, misafirini ayrı ağırlamaya alışmış bir aile için mahremiyet kaybıdır.
Bir daireye girince neden önce bir hol, sonra bir koridor görürüz? Çünkü koridor, bir evin iki hayatını birbirinden ayırır: misafirin gördüğü ile ailenin yaşadığı. Koridoru kaldırdığınızda metrekare kazanırsınız ve aynı anda o ayrımı kaybedersiniz. 96’larda bu takas 1956’da yapıldı; aynı tartışma bugün her açık mutfaklı dairede yeniden yapılıyor.
06Karar karar: isabetli mi, erken mi?
| Karar | Dönemin hayatıyla ilişkisi | Ne oldu? |
|---|---|---|
| Aile yapısına göre dört tip daire | Aynı kurumda çalışanların evleri gerçekten birbirinden farklıydı | Daireler bugün de kullanılıyor; on yıldır iki katlı dairede oturan bir sakin memnuniyetini anlatıyor |
| Koridorsuz, salona açılan odalar | Sofa geleneğine yakın, misafir mahremiyetine uzak | Yer kazandırdı; sakinlerin başlıca şikâyeti olarak kaldı |
| Kolonlar üstünde açık zemin | Arsanın değeri her yıl artan bir şehirde boş bırakılan en pahalı kat | 24 dükkânla dolduruldu |
| Çocuklar için teras | Bahçeden kopan aileye çatıda bahçe önerisi | Dört daireyle kapatıldı |
| Köprüyle bağlanan sosyal yapı | Kooperatifin parası binanın kendisine zor yetti | Hiç yapılmadı; yeri otopark |
| Güneş kırıcılar, beton balkon korkulukları | Para ve el değiştiren yüklenici | Bir bölümü uygulanmadı; korkuluklar metal yapıldı, balkonların bir kısmı sonradan kapatıldı |
| Tek blokta 96 aile | Kooperatif için ucuz, şehir için yeni bir ölçek | Çevresine adını verdi; sakinleri binayı bugün de bir “akraba apartmanı” gibi anlatıyor |
Tabloda bir çizgi çekilebilir. Çizginin üstündeki kararlar dairenin içindedir ve tutmuştur. Altındakiler dairenin dışındadır ve hiçbiri özgün hâliyle durmaz. Mimarın sosyolojisi evin içinde isabet etmiş, evin dışında ekonomiye yenilmiştir.
07Ortak yer neden satılır?
Zeminin dükkâna, terasın daireye dönmesini bir açgözlülük hikâyesi olarak anlatmak kolaydır ve eksiktir. Üç koşulu birlikte düşünmek gerekir.
Para. Kooperatif, binayı bitirmekte zorlanmıştı. Satılabilir her metrekare, borcu kapatmanın ya da bakımı karşılamanın bir yoluydu.
Yer. Bina Kızılay’a yürüme mesafesindedir. 1956’da şehrin kıyısı sayılan bir arsa, on yıl içinde merkezin parçası oldu. Kolonların arasındaki boşluk, bir mimarlık ilkesinden bir ticaret fırsatına dönüştü.
Alışkanlık. Açık bir zemin katta ne yapılacağını bilen bir toplum yoktu. Bahçe bilinirdi, sokak bilinirdi; ama bir binanın altında, kimsenin olmayan gölgeli bir boşluk, o yılların Ankara’sında bir kullanım alışkanlığına karşılık gelmiyordu. Kullanılmayan yer, sahiplenilmez; sahiplenilmeyen yer, ilk teklifte el değiştirir.
Güran’ın söyleşide aktardığı bir ayrıntı da buraya aittir: binanın ön cephesi, kendi ekibinin işin başında olmadığı bir dönemde değiştirilmiştir. Mimarın çizdiği ile yapılan arasındaki fark, bu binada bir istisna sayılmaz; dönemin kuralıdır.
08Topluma fazla mıydı?
Cevap ikiye ayrılır. Dairenin içi fazla gelmedi; tersine, toplumu olduğundan daha iyi okudu. Bir mimarın müşterisine “siz hangi ailesiniz?” diye sorması, bugün bile her projede yapılmayan bir şeydir. Yanıldığı yer koridordu: “modern aile”nin açıklığını, misafirini ayrı ağırlamaya alışmış ailelere de verdi.
Dairenin dışı ise fazlaydı; ama topluma değil, toplumun cebine ve arsanın değerine. Açık zemin, çatı bahçesi ve sosyal yapı, bakımını ve bedelini ortak üstlenecek bir kurum ister. O kurum yoktu. Ortak yerlerin yönetimini düzenleyen yasa ancak 1965’te çıktı; bina o tarihte üç yaşındaydı.
Yine de bir şey kaldı ve belki en önemlisi odur. Bir sakin, binayı “akraba apartmanı” diye anlatıyor; bir başka yazar, komşuların teraslarda ve merdiven başlarında konuştuğunu, çocukların akşama kadar önünde oynadığını yazıyor. Ortak mekânların çoğu gitti, komşuluk kaldı. Demek ki 96 ailenin sekiz ayrı merdiveni paylaşması, bir çatı terasından daha güçlü bir bağ kuruyor: her sahanlıkta az sayıda kapı, her kapının ardında tanınan bir yüz.
09Ne getirdi, ne götürdü?
Baştaki iddiaya dönelim. Özel olan kaldı, ortak olan satıldı. Bu, mimarın hatası sayılmaz; bir toplumun o yıllarda neyi mülk, neyi boşluk saydığının kaydıdır. 96’lar bugün hâlâ dolu, hâlâ canlı ve hâlâ sevilen bir bina. Ama onu ayakta tutan şey, çizilen ortak hayat olmadı; her biri kendi ailesine göre çizilmiş doksan altı ayrı ev oldu.