01Önce bir iddia: komşuluğu tesis kurmaz, eşik kurar
Toplu konut tasarlayanlar ortak hayatı çoğu zaman bir tesisle çözmeye çalışır: bir kulüp, bir havuz, bir oyun salonu. Yeşiltepe’nin hikâyesi bunun tersini gösterir. Para bitince ilk vazgeçilen şey tesislerdi; komşuluğu ayakta tutan ise hiçbir bütçe kalemine yazılmamış bir şey oldu: daire kapısının önündeki birkaç metrekare.
Dizinin öteki konut yapılarında ortak mekân hep bir vaat olarak belirmişti: Cinnah 19’un çatı havuzu, Hayat Apartmanı’nın kulübü, 96’ların çatı terası. Yeşiltepe aynı vaadi en büyük ölçekte verdi ve en az tuttu. Yine de bugün Ankara’nın o dönemden kalan kooperatif yerleşkeleri içinde sakinlerinin ortak alan üretmeyi sürdürdüğü az sayıdaki örnekten biridir. Aradaki çelişki, yazının konusudur.
021950’ler: şehrin kenarında on katlı bir kooperatif
1950’lerin Ankara’sında konutun büyük bölümünü kooperatifler üretiyordu; bir araştırmaya göre 1948–1962 arasında yapılan konutların yaklaşık yüzde 60’ı kooperatif işidir. Devlet arsa ve kredi kolaylığı sağlıyor, memurlar ve meslek grupları bir araya gelip kendi evlerini yaptırıyordu. Bu kooperatiflerin çoğu iki üç katlı, bahçeli evlerden oluşan mahalleler kurdu; yakındaki Bahçelievler bunun en bilinen örneğidir.
Yeşiltepe aynı aracı başka bir biçim için kullandı. Kurucuları arasında milletvekilleri, bakanlar ve üst düzey bürokratlar vardı; yerleşkede kırk yılı aşkın süredir oturan bir sakin, blokların esas olarak milletvekilleri için yapıldığını ve her blokta on on beş Amerikalı ailenin oturduğunu anlatır. Arsa şehrin o günkü kenarındaydı, bugünkü şehirlerarası otobüs terminalinin karşısında; yaklaşık 200 m × 200 m, yani 40.000 m² kadar bir kare.
Neden–sonuç zinciri şöyle kurulur: nüfuzlu bir kooperatif, büyük bir arsa ve banka kredisi bir araya gelince bahçeli ev yerine yüksek blok seçilebildi. Aynı sakine göre Emlak Kredi Bankası’ndan 11–12 milyon liralık kredi alınmış, su için 18 artezyen kuyusu açılmıştı. Şehrin suyunun ve yolunun henüz varmadığı bir yere on katlı sekiz blok dikmek, ancak böyle bir güçle göze alınabilirdi.
03Kim çizdi?
Proje, Rahmi Bediz ve Demirtaş Kamçıl’ındır. İkisi de İstanbul’da Güzel Sanatlar Akademisi’nde okumuş, kırk yılı aşan bir ortaklık yürütmüş ve Ankara’da pek çok çarşı ve iş hanı çizmiştir. Yeşiltepe’nin avan ve uygulama projeleri 1955 tarihlidir ve Mahdut Mesuliyetli Yeşiltepe Yapı Kooperatifi adına hazırlanmıştır. Kamçıl, komşu Emek kooperatifinin 1952 tarihli planlarını da çizmişti; yani semti tanıyordu.
Mimarlar bloklarını kendi yayınlarında “üçlü yıldız” diye tarif eder ve gerekçesini iki kelimeyle verir: ferahlık ve mahremiyet. Kollar birbirine 120° açıyla durur; hiçbir dairenin penceresi bir başka dairenin penceresine bakmaz.
04Vaziyet: dört köşede dört çift
Sekiz blok, ikişerli çiftler hâlinde arsanın dört köşesine simetrik olarak yerleşir; ortası boş bırakılmıştır. Cepheler üç kenarda yoldan yaklaşık 20 m geri çekilir. Bu düzen, yoğunluğu köşelere toplayıp ortada büyük bir bahçe bırakır: 464 daire için bir park.
Bahçenin içine neler konacağı da çizilmişti: bir kulüp, bir gazino, bir yüzme havuzu, spor sahaları. Çatı katlarına çocuklar için oyun odaları düşünülmüştü. Kaynakların söylediği yalındır: kooperatifin parası yetmedi. Çatıdaki oyun odaları bugün kiralanan depolardır. Sakinlerden birinin hatırladığına göre bloklar bittiğinde arsada tek bir ağaç yoktu; bugünkü yeşil, sonradan dikilmiştir.
1967: arsanın dörtte biri. Kooperatif inşaat sürerken mali sıkıntıya girdi ve 1967’de arsanın yaklaşık dörtte birini, üzerindeki kaba inşaatı bitmiş iki blokla birlikte başka bir kooperatife, Yıldıztepe’ye sattı. Gelen parayla son iki blok tamamlandı. Bugün yerleşkede iki ad bulunmasının nedeni budur: altı blok Yeşiltepe, iki blok Yıldıztepe. Bu bölünme, ileride görüleceği gibi, kendiliğinden bir deney yarattı: aynı plan, iki ayrı yönetim.
05Kat planı: ortasında altıgen bir boşluk
Her blokta zemin üstünde on kat, her katta altı daire vardır: yıldızın her kolunda iki tane. Blok başına 58 tipik daire sayılır; sekiz blokta 464. Zeminin altında daha küçük daireler ve teknik hacimler bulunur. Taşıyıcı sistem betonarme karkastır, araları tuğla dolgudur; yapı merkezî ısıtmalı ve çift camlıdır.
Planın asıl buluşu ortadadır. Üç kolun birleştiği yerde merdiveni ve asansörü bir kutuya kapatmak yerine mimarlar altıgen bir boşluk bırakmış, çevresine bir galeri dolamıştır. Çevresi yaklaşık 44 m olan bu halka, altı dairenin kapısının açıldığı yerdir. Boşluk on kat boyunca süreklidir: gün ışığını aşağı indirir, sıcak havayı yukarı çeker, yani bir aydınlık ve havalandırma bacası gibi çalışır.
Daha önemlisi, galeride duran kişi yalnızca kendi katını görmez. Boşluğun karşı yanındaki kapıyı, üst ve alt kattaki korkulukları, merdivenden inen komşuyu görür. Tezin yazarı bunu ölçmüştür: her kapıda bir gözetleme deliği vardır, her birinin görüş açısı yaklaşık 120°’dir ve altısı birlikte galeride kör nokta bırakmaz. Bu, bir yandan güven duygusudur; görüşülen sakinlerden biri en önemli şeyin güvenlik olduğunu söyler. Öte yandan herkesin herkesi gördüğü bir düzendir ve herkes bundan hoşlanmaz.
Bazı apartmanlarda komşular birbirini tanır, bazılarında yıllarca aynı asansöre binip selamlaşmaz; neden? Belirleyici olan çoğu zaman insanlar değil, kapının neye açıldığıdır. Kapı dar ve karanlık bir koridora açılıyorsa orası yalnızca geçilecek yerdir. Işık alan, karşısı görülen, bir sandalye sığacak kadar geniş bir yere açılıyorsa orası evin uzantısı olur. Yeşiltepe’nin galerisi ikincisidir: sokaktaki kapı önünün on katlı bir binaya taşınmış hâli.
06Daire: T biçimli bir salon
Bütün daireler tek tiptir: iki yatak odası, bir banyo, ayrı bir tuvalet, mutfak ve T biçimli büyük bir oturma odası. İnşaat alanı yaklaşık 175 m², daire içi yaklaşık 133 m²’dir; tavan yüksekliği 2,70 m. Ana balkon cephe boyunca uzanır, mutfağın yanında ayrıca bir servis balkonu vardır.
T biçimi rastlantı sayılmaz. Tezin çözümlemesine göre salon dört bölgeye ayrılabilir: oturma, yemek, çalışma ve gerektiğinde bir üçüncü yatak odası. Yeşiltepe’de sakinler T’nin bir kolunu kitaplık gibi sökülebilir ayırıcılarla böldü. Ayrıca mutfak ve yanındaki küçük oda üzerinden ikinci bir dolaşım yolu kurulmuştur: yatak odalarına salondan geçmeden varılabilir. 1950’lerin ev hayatı için bu ayrıntı çok şey söyler: misafir salondayken ev halkı arkadan dolaşır.
Zemin kaplamaları odanın rütbesini gösterir: salonda ahşap, yatak odalarında ve hollerde dönemin vinil karosu, ıslak hacimlerde mozaik. Kaplamaların bir bölümü ithal seramikti; geri kalanı yerli üreticilerden alındı. Yarım yüzyılda en çok değişen de bunlardır: ahşap çift doğramalar tek kasalı plastik doğramaya, vinil karolar halıya, laminata ve seramiğe, küvetler duşa döndü.
07Aynı plan, iki yönetim: kendiliğinden bir deney
1967’deki satış, araştırmacılara ender bulunan bir karşılaştırma bıraktı. Yıldıztepe’ye geçen iki blok aynı projeden çıkmıştı ama başka bir yönetimin elinde tamamlandı ve yaşadı.
| Konu | Yeşiltepe | Yıldıztepe |
|---|---|---|
| T biçimli salonun bir kolu | Sakin isterse sökülebilir ayırıcıyla böler | Yönetim kalıcı tuğla duvarla böldü; daireler üç yatak odalı teslim edildi |
| Giriş holü | Desenli mozaik zemin | Ortasında süs havuzu |
| Ortak alanların özgün ayrıntıları | Daha çok değişmiş | Daha özenle korunmuş |
Tablonun ilk satırı küçük bir ders taşır. Mimar esnek bir oda çizmişti; bir yönetim bu esnekliği sakine bıraktı, öteki onun yerine karar verdi. İkisi de aynı metrekaredir, ama biri değiştirilebilir bir ev, öteki bitmiş bir evdir.
08Sayılar: kapı önünde ne var?
Tezin yazarı 26 Nisan 2008’de yan yana iki bloğun, 5. ve 6. blokların, bütün katlarını dolaşıp kapı önlerini tek tek saymıştır. Her blokta altmış kapı vardır; ikisi de 1967’de Yıldıztepe’ye geçen bloklardır, yani aynı yönetime bağlıdır.
Bir blokta her dört kapıdan birinin önünde oturulacak bir düzen kurulmuş; her iki kapıdan birinin önüne çiçek konmuştur. Öteki blokta oturma düzeni neredeyse yoktur, saksı ise yine yaygındır. Aynı plan, aynı galeri, aynı yönetim, yan yana iki bina; fark yalnızca içindeki insanlardan gelir. Mimarlık bir şeyi mümkün kılar, yaptırmaz.
Bu bulgu tek başına durmaz. Ankara’da 1950–1980 arasında yapılmış on kooperatif yerleşkesini karşılaştıran bir başka araştırma, sekizinde ortak alan kullanımının sınırlı kaldığını, yalnızca ikisinde sakinlerin ortak alan üretmeyi sürdürdüğünü saptar; bunlardan biri Yeşiltepe’dir ve üretilen ortak alan yine aynı yerdedir: blok içindeki geniş ve aydınlık kat sahanlıkları, daire kapılarının hemen önü.
09Zaman çizelgesi
Kat mülkiyeti yasası 1965’te çıktı ve 1966’da yürürlüğe girdi; Yeşiltepe’de ilk kat mülkiyeti devirleri aynı yıl yapıldı. Bu, kooperatif üyeliğinin bireysel tapuya dönüştüğü andır ve ortak tesislerin kaderini de belirler: herkes kendi dairesinin sahibi olduktan sonra ortak bir havuz için para toplamak çok daha zordur.
1974’te bloklar sinemaya girdi: “Köyden İndim Şehire” filminde zengin bir kuyumcunun evi olarak bir Yeşiltepe dairesi kullanıldı. Bir yapının dönemin gözündeki yerini anlamak için iyi bir ölçüdür bu: yirmi yıl sonra bile “zengin evi” denince akla gelen yerdi.
10Karar karar: isabetli mi, fazla mı?
| Karar | Dönemin hayatıyla ilişkisi | Ne oldu? |
|---|---|---|
| Bahçeli ev yerine on katlı blok | Şehrin kenarında büyük arsa; kooperatifin kredisi ve nüfuzu vardı | Ortada bugün de duran büyük bir bahçe kazanıldı |
| Üç kollu yıldız plan | Mahremiyet: pencereler birbirine bakmaz | İşledi; her daire günün bir bölümünde güneş alıyor |
| Altıgen boşluk ve galeri | Sokaktaki kapı önünün karşılığı | Yapının en uzun ömürlü ortak mekânı oldu |
| Bölünebilir T salon | Misafir ağırlanan, kalabalık aile | Bir yönetim esnek bıraktı, öteki duvarla sabitledi |
| Kulüp, gazino, havuz, spor sahaları | Dar bir çevrenin hayat tarzı | Hiçbiri yapılmadı |
| Çatıda oyun odaları | Çocuklu aileler için ortak alan | Kiralık depoya döndü |
| Çöp bacası | Dönemin modern konforu | Hijyen gerekçesiyle on yılı aşkın süredir kullanılmıyor |
11Topluma fazla mıydı?
Program olarak evet. Kulüp, gazino ve havuz, 1950’lerin Ankara’sında çok dar bir çevrenin bildiği bir hayattı ve o çevre bile parasını çıkaramadı. Bu bakımdan Yeşiltepe, dizideki öteki örneklerle aynı çizgidedir: vaat edilen ortak lüks ya hiç gelmez ya da birkaç yıl yaşar.
Plan olarak hayır; hatta plan, toplumu mimarlarından daha iyi tanıyordu. Bu ülkede komşuluk kulüpte kurulmaz, kapı önünde kurulur: sokağa atılan sandalye, eşiğe konan saksı, kapı aralığından uzatılan tabak. Galeri, apartmana taşınınca kaybolması beklenen bu alışkanlığa yüksek bir binada yer açtı. Mimarların bunu ne kadar bilerek yaptığını kaynaklardan çıkarmak mümkün değil; onlar boşluğu ışık ve hava için tarif eder. Sonuç yine de ortadadır.
Tezin vardığı bir sonuç da not edilmelidir: bu bağ ilk ve ikinci kuşakta güçlüdür, sonrakilerde zayıflar. Kurucu sakinlerin benzer bir çevreden gelmesi komşuluğu kolaylaştırmıştı; sakinler değiştikçe aynı galeri kimileri için yalnızca geçilen bir yere dönmüştür.
Çünkü bu yapıda en iyi çalışan yer, hiçbir metraj cetvelinde “mekân” diye geçmez: dolaşım alanıdır. Konut tasarımında koridor ve sahanlık çoğu zaman küçültülmesi gereken bir kayıp sayılır. Yeşiltepe bunun tersini gösterir: bir metre fazla genişlik, bir pencere ve karşıyı gören bir boşluk, bir geçidi oturulan bir yere çevirir. İnsanın nerede durup nerede hızlandığını bilmek, hangi metrekarenin gerçekten kullanılacağını bilmektir.
12Ne getirdi, ne götürdü?
Baştaki iddiaya dönelim. Havuz yapılmadı, bahçede bugün ağaçlar var; galeri yapıldı, içinde bugün masalar var. Bir sonraki toplu konut projesinde ortak hayat için bütçe ayrılırken bu iki cümle yan yana okunmalıdır: en pahalı ortak mekân en kolay vazgeçilendir, en ucuzu ise yeterince geniş çizilmiş bir kapı önüdür.